Marekani yaishambulia Iran, Tehran yalipiza kisasi Ghuba

Marekani imefanya mashambulizi mapya ya anga dhidi ya maeneo mengi nchini Iran, huku Tehran ikijibu kwa makombora na ndege zisizo na rubani dhidi ya maeneo yanayohifadhi vikosi vya Marekani katika nchi kadhaa za Mashariki ya Kati.

Mashambulizi hayo ni ya tatu mfululizo kufanywa na Marekani baada ya kuongezeka kwa mvutano katika Mlango-Bahari wa Hormuz, ambako meli tatu za kibiashara zilishambuliwa. Washington imeilaumu Iran kwa mashambulizi hayo, madai ambayo Tehran haijayakubali.

Kamandi Kuu ya Jeshi la Marekani, CENTCOM, imesema ilishambulia takribani maeneo 90 nchini Iran, yakiwemo maeneo ya kurushia makombora, viwanja vya ndege na miundombinu mingine ya kijeshi. Marekani imesema lengo lake ni kuendelea kudhoofisha uwezo wa Iran wa kutishia uhuru wa usafiri wa meli katika Hormuz.

Iran imesema mashambulizi hayo yaliua watu kadhaa na kuwajeruhi wengine. Taarifa za serikali ya Iran pia zilieleza kuwa baadhi ya mashambulizi yalitokea karibu na mji wa Bushehr, ambako kuna kiwanda pekee cha nyuklia cha kuzalisha umeme nchini humo.

Tehran nayo ilijibu kwa kurusha makombora na ndege zisizo na rubani kuelekea Bahrain, Kuwait, Qatar na Jordan. Nchi hizo zina vituo au vikosi vya kijeshi vya Marekani na zimekuwa washirika muhimu wa Washington katika eneo la Ghuba.

Hormuz chanzo cha mvutano mpya

Chanzo kikuu cha mvutano huu mpya ni Mlango-Bahari wa Hormuz, ambao ni miongoni mwa njia muhimu zaidi za usafirishaji wa mafuta na gesi duniani. Kabla ya vita kuanza, takribani asilimia 20 ya mafuta na gesi inayouzwa kimataifa ilipitia katika njia hiyo nyembamba.

Marekani ilianzisha tena mashambulizi baada ya meli tatu kushambuliwa katika Hormuz. Rais Donald Trump aliituhumu Iran kwa kuvuruga usafiri wa meli na akaonya kwamba mashambulizi mengine yangejibiwa kwa nguvu zaidi.

Iran kwa upande wake imesisitiza kuwa ina haki ya kudhibiti usalama wa njia hiyo na imekuwa ikitaka meli kutumia njia inayoidhinishwa na mamlaka zake. Marekani na mataifa ya Ghuba yamekataa msimamo huo, yakisema Hormuz inapaswa kubaki wazi kwa usafiri huru wa kimataifa.

Mvutano katika Hormuz tayari umeathiri usafiri wa meli. Idadi ya meli zilizopita katika eneo hilo ilipungua sana baada ya vita kuanza, ingawa ilianza kuongezeka baada ya kufikiwa kwa makubaliano ya muda mwezi Juni.

Kwa mujibu wa kampuni ya ufuatiliaji wa meli ya Lloyd's List Intelligence, meli 576 zilipita katika Mlango-Bahari wa Hormuz mwezi Juni, ikilinganishwa na 233 mwezi Mei. Hata hivyo, idadi hiyo ilikuwa ndogo sana ikilinganishwa na zaidi ya meli 3,100 zilizopita katika njia hiyo mwezi Juni mwaka 2025.

Ufaransa yaonya kuhusu athari za kiuchumi

Umuhimu wa Hormuz kwa uchumi wa dunia umetiliwa mkazo na Waziri wa Fedha wa Ufaransa, Roland Lescure, ambaye amesema njia hiyo sasa imekuwa kitovu muhimu cha uchumi wa kimataifa.

"Tunajua kwamba Mlango-Bahari wa Hormuz sasa umekuwa kitovu muhimu cha uchumi wa dunia. Umoja wa Ulaya haujaathirika moja kwa moja kama Asia, lakini nasi tumekumbwa na ongezeko la bei, ambalo limeathiri ukuaji wa uchumi katika nusu ya kwanza ya mwaka. Tunahitaji uchumi ufufuke, huku mfumuko wa bei ukiwa umepungua na imani ya wafanyabiashara ikianza kuimarika. Hata hivyo, hilo linahitaji mvutano upungue. Ninaamini juhudi zinafanyika, na ninatumaini zitafanikiwa.”

Lescure amesema ingawa mataifa ya Ulaya hayategemei moja kwa moja mafuta yanayopita Hormuz kwa kiwango sawa na mataifa ya Asia, bado yameathiriwa na kupanda kwa bei ya nishati na kudhoofika kwa ukuaji wa uchumi.

Hofu kwamba usafirishaji wa mafuta unaweza kusimama au kuvurugika kwa muda mrefu imekuwa ikisababisha bei ya mafuta kupanda kila kunapotokea shambulio jipya. Wawekezaji pia wanafuatilia iwapo Marekani inaweza kuzuia mauzo ya mafuta ya Iran au kushambulia miundombinu muhimu zaidi ya nishati.

Washington tayari imefuta kibali kilichoiruhusu Iran kuuza mafuta katika masoko ya kimataifa kama sehemu ya makubaliano ya muda. Hatua hiyo inaweza kuiongezea shinikizo Tehran, lakini pia inaweza kupunguza zaidi usambazaji wa mafuta katika soko la dunia.

Khamenei azikwa huku mashambulizi yakiendelea

Mashambulizi mapya yametokea wakati Iran ikiwa inahitimisha siku sita za maombolezo na mazishi ya Kiongozi wake Mkuu wa zamani, Ayatollah Ali Khamenei, aliyeuawa katika mashambulizi ya Marekani na Israel tarehe 28 Februari 2026.

Khamenei alizikwa katika mji wake wa Mashhad, mashariki mwa Iran, mbele ya maelfu ya waombolezaji waliokuwa wamekusanyika katika eneo la kaburi la Imam Reza. Jeneza lake lilikuwa limefunikwa kwa bendera ya Iran na kubebwa juu ya gari lililozungukwa na umati mkubwa.

Baadhi ya waombolezaji walibeba mabango yaliyomtaka Rais Trump na Waziri Mkuu wa Israel Benjamin Netanyahu kuuawa. Wengine walipaza kauli za kuilaani Marekani na Israel na kutaka Iran ilipize kisasi kwa mauaji ya Khamenei.

Kiongozi huyo alitawala Iran kwa takribani miaka 37 na alikuwa mhimili mkuu wa mfumo wa kisiasa na kidini wa nchi hiyo. Kifo chake kilizidisha uhasama kati ya Tehran, Washington na Israel.

Mwanawe na mrithi wake, Ayatollah Mojtaba Khamenei, hajaonekana hadharani tangu ateuliwe kuwa Kiongozi Mkuu mpya. Taarifa mbalimbali zinasema alijeruhiwa katika mashambulizi ya Februari, ingawa serikali ya Iran haijatoa maelezo ya kina kuhusu hali yake.

Israel yadai Iran inapanga kumuua Trump

Wakati huo huo, Israel imedai kugundua mpango mpya wa Iran wa kumuua Rais Donald Trump. Taarifa hiyo iliripotiwa na vyombo vya habari vya Marekani vikivinukuu vyanzo vya serikali na usalama ambavyo havikutajwa majina.

Kwa mujibu wa taarifa hizo, Israel imewasilisha kwa Marekani taarifa maalumu za kijasusi kuhusu kile ilichodai kuwa mpango mpya uliotayarishwa hivi karibuni na viongozi wa Iran. Maelezo kuhusu namna mpango huo ulivyopangwa au watu wanaodaiwa kuhusika hayajawekwa wazi.

Maafisa wa Marekani wamesema Washington imekuwa ikipokea tahadhari nyingi kuhusu vitisho kutoka Iran, lakini tahadhari mpya kutoka Israel ilikuwa na maelezo mahususi zaidi. Iran imewahi kutishia kulipiza kisasi kwa mauaji ya kamanda wake mkuu Qassem Soleimani, aliyeuawa katika shambulio la Marekani mwaka 2020.

Hata hivyo, afisa mmoja wa Marekani amenukuliwa akisema huenda tahadhari hiyo pia ilikuwa na lengo la kuishinikiza Washington kuchukua msimamo mkali zaidi dhidi ya Tehran. Netanyahu amekuwa akitaka mashambulizi yaendelee, wakati Trump ameonyesha mara kadhaa kuwa hataki kuingia katika vita vya muda mrefu vitakavyoongeza gharama za nishati na kuyumbisha uchumi wa dunia.

Trump mwenyewe amedai kuwa yeye ndiye mtu wa kwanza katika orodha ya watu wanaotafutwa kuuawa na Iran. Kutotumia kwake ndege mpya ya Air Force One aliporejea kutoka mkutano wa NATO mjini Ankara pia kulizua uvumi kuhusu wasiwasi wa kiusalama, ingawa White House haikutoa maelezo ya kina.

Makubaliano ya muda yako hatarini

Mashambulizi mapya yametishia makubaliano ya muda yaliyofikiwa mwezi Juni kwa lengo la kupunguza mapigano, kufungua tena Hormuz na kuweka mazingira ya mazungumzo ya kudumu.

Mazungumzo hayo yalitarajiwa kuanza baada ya mazishi ya Khamenei na kujikita katika masuala magumu zaidi, yakiwemo mpango wa nyuklia wa Iran, usalama wa meli na udhibiti wa Hormuz.

Hata hivyo, Trump amesema makubaliano ya kusitisha mapigano "yamekwisha”, ingawa ameacha wazi uwezekano wa mazungumzo kuendelea. Amesema anaamini wajumbe wa pande hizo wanapoteza muda, huku pia akionya kuwa mashambulizi zaidi dhidi ya meli yatasababisha majibu makali zaidi.

Iran nayo imesema haitakubali kushambuliwa bila kujibu. Spika wa Bunge Mohammad Bagher Qalibaf amesema Marekani inapaswa kuelewa kuwa kila shambulio dhidi ya Iran litakuwa na gharama.

Waziri wa Mambo ya Nje wa Iran Abbas Araghchi amezungumza na maafisa kutoka Saudi Arabia, Uturuki, Oman na Pakistan, hatua inayotazamwa kama juhudi za kuzuia hali isitoke kabisa katika udhibiti. Pakistan na mataifa kadhaa ya Ghuba yamekuwa yakihusika katika juhudi za upatanishi.

Lakini baada ya siku kadhaa za mashambulizi ya pande zote, vitisho dhidi ya meli, madai ya njama ya kumuua Trump na hasira iliyoonekana katika mazishi ya Khamenei, nafasi ya kurejea katika mazungumzo sasa inaonekana kuwa finyu zaidi kuliko ilivyokuwa wakati makubaliano ya muda yaliposainiwa.