Расстралянае пакаленне: як у Беларусі рэабілітавалі ахвяр сталінскага тэрору | Беларусь: погляд з Еўропы - па-беларуску | DW | 30.10.2021

Посетите новый сайт DW

Зайдите на бета-версию сайта dw.com. Мы еще не завершили работу. Ваше мнение поможет нам сделать новый сайт лучше.

  1. Inhalt
  2. Navigation
  3. Weitere Inhalte
  4. Metanavigation
  5. Suche
  6. Choose from 30 Languages

Па-беларуску

Расстралянае пакаленне: як у Беларусі рэабілітавалі ахвяр сталінскага тэрору

29 кастрычніка ў Беларусі ўзгадваюць ахвяр сталінскага тэрору. Ці для ўсіх аднавілі гістарычную справядлівасць?

Крыжы памяці ахвяраў сталінскіх рэпрэсій у Курапатах

Крыжы памяці ахвяраў сталінскіх рэпрэсій у Курапатах

У ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года ў Мінску былі расстраляныя больш за 100 прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі і нацыянальных эліт, у тым ліку 22 пісьменнікі. У гісторыі краіны дата вядомая як ноч расстраляных паэтаў. Кожны год у гэты дзень беларусы прыгадваюць ахвяр сталінскіх рэпрэсій. Ці ўсе ахвяры рэабілітаваныя, у каго ў Беларусі ёсць доступ да архіваў КДБ і ці вярнулі імёны літаратараў "расстралянага пакалення" у беларускія падручнікі? Пра гэта DW расказваюць эксперты.

Не толькі літаратары, але і міністры

Нягледзячы на ​​тое, што дата 29 кастрычніка 1937 года вядомая ў беларускай гісторыі як ноч расстраляных паэтаў, з больш як сотні забітых толькі 22 чалавекі былі звязаныя з літаратурай, астатнія – дзяржаўныя, партыйныя, ваенныя дзеячы, звяртае ўвагу беларускі гісторык і архівіст Зміцер Дрозд. "Гэта былі прадстаўнікі эліты БССР, у тым ліку некалькі наркамаў (міністраў) і іх намеснікаў і нават былы кіраўнік НК БССР Віктар Яркін. Такі высокі ўзровень ахвяраў тлумачыцца тым, што расстрэльныя спісы спачатку зацвярджаліся ў Маскве асабіста Сталіным і яго найбліжэйшым асяроддзем, а потым ужо фармальна праходзілі праз Ваенную калегію Вярхоўнага суда СССР", – кажа Дрозд.

Гісторык і архівіст Зміцер Дрозд у архіве СБУ ў Кіеве

Гісторык і архівіст Зміцер Дрозд у архіве СБУ ў Кіеве

У той жа час, адзначае гісторык, простых грамадзянаў расстрэльвалі паводле рашэння мясцовай "тройкі" (па адным прадстаўніку ад партыі, НКУС і пракуратуры) – гэта значыць увогуле несудовага органа. Аналіз больш як 80 тысяч звестак пра рэпрэсаваных за гады сталінскага тэрору ў БССР паказвае, што толькі 3% з іх мелі вышэйшую і 2% – сярэднюю адукацыю, 51% былі сялянамі, 19% – працоўнымі.

"Нішто не можа вярнуць знішчаных людзей і загубленыя жыцці. Зрэшты, бальшавікі і не ставілі задачы вярнуць хаця б тое, што было магчыма. Часта прысуд да расстрэлу суправаджаўся канфіскацыяй маёмасці, у тым ліку і кватэр, у якія засяляліся новыя гаспадары. Магчыма, што я не валодаю тут поўнай інфармацыяй, але я не ведаю ніводнага выпадку ў Беларусі, каб у кагосьці атрымалася вярнуць сваю маёмасць", – дадае гісторык.

Творчасць расстралянага пакалення вывучаюць у дзясятым класе

Большасць рэпрэсаваных у БССР пасля былі рэабілітаваныя, але не ўсе. Не рэабілітаваныя тыя, хто падчас вайны так ці інакш супрацоўнічаў з немцамі або не падлягаў рэабілітацыі, а таксама самі стваральнікі "Вялікага тэрору" – працаўнікі НКУС.

У 1930-1940 гадах у Курапатах расстралялі, паводле розных звестак, ад 30 да 250 тысяч чалавек

У 1930-1940 гадах у Курапатах расстралялі, паводле розных звестак, ад 30 да 250 тысяч чалавек

"Не рэабілітаванымі – часткова – засталіся тыя, хто меў сувязі з калабарацыйнымі коламі падчас вайны, – кажа пісьменніца, даследчыца беларускай літаратуры Ганна Севярынец. – Прынамсі, наколькі я ведаю, Ларыса Геніюш (1910-1983, беларуская паэтка, пісьменніца, грамадскі дзеяч, у 1948 годзе асуджаная на 25 гадоў лагераў за здраду "камуністычнай сістэме", хоць ніколі не была грамадзянкай СССР, вызваленая ў 1956 годзе. -Рэд.) на сёння рэабілітаваная часткова, не па ўсіх артыкулах".

Працэс рэабілітацыі бязвінна асуджаных беларускіх пісьменнікаў, паводле Ганны Севярынец, у асноўным адбываўся ў 1950-х гадах, пасля смерці Сталіна. "Былі яшчэ жывыя іх родныя, часцяком нават бацькі, сёстры, браты, жонкі дый калегі ўсё ж, нават тыя, хто пры пасадах, паціху, але метадычна спрыялі гэтаму працэсу", – кажа даследчыца. Што да вяртання імёнаў рэпрэсаваных літаратараў у сучасныя падручнікі беларускай літаратуры, то, адзначае Севярынец, гутарка пра расстралянае пакаленне ідзе ў дзясятым класе. І гэта, па меркаванні суразмоўцы DW, удалае месца ў навучальнай праграме: "Дзеці якраз ужо шмат што разумеюць, могуць ацаніць і вартасць вершаў, і драму лёсаў, пры гэтым над імі яшчэ не навісаюць выпускныя экзамены. Што тычыцца гэтай тэмы ў падручніку – цяпер для дзясятага класа мы маем выдатны падручнік. Адзін з найлепшых наогул, якія я бачыла. Акуратна, без залішніх эмоцый, ёміста, грунтоўна там дадзена гісторыя і значэнне пакалення "расстраляных".

Доступу да архіваў КДБ у Беларусі практычна няма

У той жа час шмат што пра трагедыю расстралянага пакалення ў Беларусі застаецца невядомым – доступу да архіваў КДБ у даследчыкаў няма. "Родныя маюць, але вельмі абмежавана. Праблема ў тым, што не так шмат засталося ўжо родных, якія хацелі б хадзіць у архівы КДБ", – кажа Ганна Севярынец.

"У Беларусі архіў КДБ працуе як склад, які толькі захоўвае справы рэпрэсаваных і іншыя справы НКУС. Практычна ніякага доступу да гэтых справаў няма не толькі ў даследчыкаў, гісторыкаў, але нават у нашчадкаў рэпрэсаваных. Тыя невялікія дасягненні ў адкрытасці архіваў, дасягнутыя да прыходу да ўлады Лукашэнкі, зараз цалкам пахаваныя", – адзначае ў сваю чаргу Зміцер Дрозд. У гэтым, паводле яго, Беларусь нашмат адстае ад суседніх краін, не толькі ад Украіны і Літвы, дзе архівы КДБ поўнасцю адкрытыя, але і ад Расіі. "У нас зараз адбываецца вялацякучы камуністычны рэванш, што адбіваецца на ўсім: доступе да архіваў КДБ, падручніках гісторыі, дзяржаўнай ідэалогіі", – лічыць гісторык.

Интервью с Виктором Мартиновичем - о революции в сердце и белорусской травме

Контекст