Yüksek performansın ardına saklanan sessiz depresyon

Uyarı: Bu makale depresyon ve intihar gibi konuları ele almaktadır. İçerik stresli veya duygusal olarak zorlayıcı olabilir. Eğer kendinizi etkilenmiş hissederseniz veya intihar düşünceleriniz varsa, lütfen destek alın. Almanya'da yaşıyorsanız TelefonSeelsorge'a 244 ücretsiz ve anonim olarak 0800 111 0 111, 0800 111 0 222 veya 116 123 numaralı telefonlardan ulaşabilirsiniz. Türkiye'de yaşıyorsanız lütfen yakınınızdaki bir sağlık kuruluşundan yardım istemekten çekinmeyin.

Pazar sabahı. Saat beş ile altı arasında bir vakitte aniden uyanıyorum. Aklıma hemen yapılması gereken yüzlerce şey üşüşüyor. Bu yüzden yataktan fırlıyorum. Yıllardır böyle.

Çamaşırlarla ilgileniyorum, köpeği çıkarıyorum, kahvaltıyı hazırlıyorum. Spor yapıyor, ardından gelecek haftayı ve ne kadar yorucu geçeceğini düşünüyorum. Yorgunum. Aslında hep yorgunum.

Kısa süre sonra oğlum banka kartını kaybettiğini söylüyor. Önemsiz bir şey. En azından öyle olması gerekir. Ama içimde bir şeyler kırılıyor. Ağlamayı durduramıyorum ve eşime bu hayattan artık yorulduğumu söylüyorum:

"Ben olmazsam çocuğuma sen bakabilir misin?"

Basit bir tetikleyici. Beni korkutan da tam olarak bu. Ama intihar düşünceleri beni ürkütmüyor. Tam tersine, içimi sakinleştiriyor. Çünkü onlar bir çözüm gibi geliyor. Artık keyif vermeyen, ağırlaşan, boş ve tüketici hale gelen bu hayattan çıkış yolu gibi.

Enerjik ama depresif

Bana iki yıl önce depresyon teşhisi konuldu. Haftada bir kez terapiye gidiyorum. Uzun süre bunun yeterli olduğunu düşündüm. Sonuçta işe gidebiliyor, ailemle ve ev işleriyle ilgilenebiliyor, sosyal ilişkilerimi sürdürebiliyordum.

Şimdi ise bir gündüz kliniğinde tedavi görüyorum ve bulaşık makinesini boşaltmanın bile büyük çaba gerektirdiği insanlarla birlikteyim. Bazıları bazı günler yataktan çıkamıyor. İşe gitmek ya da spor yapmak ise çoğu için uzun zamandır mümkün değil.

Benim sorunum bunun tam tersi. Kendimi ne kadar kötü hissedersem, o kadar hızlı hareket ediyor ve günlük yaşamın içinde daha da çok koşturuyorum.

Bir yerde "yüksek işlevli depresyon" kavramını duyuyorum. Depresyona sıklıkla eşlik eden enerji ve motivasyon kaybı burada görülmüyor. Bu kişiler dışarıdan üretken ve performans sahibi görünüyor.

Bu kavram, hayatımın nasıl hissettirdiğini tarif ediyor: Verimlilik üzerine kurulmuş bir kâbus gibi. 

"Yüksek işlevli depresyon" neden resmi bir teşhis olarak kabul edilmiyor?

Hastalıkların uluslararası sınıflandırma sistemi olan ICD-10'da bu kavram yer almıyor. Yani psikiyatristlerin veya psikologların koyduğu resmî bir tanı değil.

Alman Depresyonla Mücadele ve İntiharı Önleme Vakfı'nın başkanı psikiyatrist Ulrich Hegerl'e göre depresyon depresyondur:

"Şahsen 'yüksek işlevli depresyon' kavramını çok anlamlı bulmuyorum. Bu, zaman zaman ortaya çıkan moda terimlerden biri."

Hegerl, bazı insanların depresyona rağmen uzun süre işlevlerini sürdürebilmesini kişilik özellikleriyle açıklıyor:

"Depresyondaki insanlar sağlıklı oldukları dönemlerde de genellikle başkaları için çaba gösteren, sorumluluk sahibi, kimseyi hayal kırıklığına uğratmak istemeyen kişilerdir. Bu nedenle son güçleriyle de olsa performans göstermeye devam ederler."

Ancak eve geldiklerinde tamamen tükenmiş halde yatağa yığıldıklarını söylüyor. O noktada üretkenlik sona eriyor.

"Enerji tükenmişliği, sürekli iç gerginlik, suçluluk duyguları, iştah bozuklukları, uyku sorunları ve sürekli düşünme eğilimi... Depresyonun tüm tipik belirtilerini yüksek işlevli depresyon yaşayan kişilerde de görüyoruz."

Bonn'daki LVR Kliniği Genel Psikiyatri Bölümü Başhekimi, psikiyatri ve psikoterapi uzmanı Daniel Huys da bu kavramı klinik uygulamada kullanmıyor.

Kliniğinde değerlendirme hafif, orta ve ağır depresyon düzeylerine göre yapılıyor.

Huys, "ICD-10'da yüksek işlevli depresyon diye bir tanı yok. Ama bu, böyle bir durumun olmadığı anlamına gelmez" diyor.

Ona göre, depresyon tanı ölçütlerini karşılayan ancak buna rağmen hayatını sürdürebilen kişiler klinik ortamda pek görünmeyebilir. Çünkü kliniğe daha çok günlük yaşamın gereklerini artık yerine getiremeyen ve çöken insanlar geliyor.

Başarı ve performansın arkasına gizlenen depresyon

Sorun da tam burada başlıyor.

Florida'nın Tampa kentindeki ruh sağlığı klinikleri ağı Rogers Behavioral Health'te görev yapan psikolog Adrianne McCullars'a göre en büyük yanlış anlama şu:

"Bir kişinin yaşadığı acı, dışarıdan başarılı ya da üretken görünmesi nedeniyle çoğu zaman küçümseniyor."

McCullars, "yüksek işlevli depresyon" kavramının çoğu zaman gözden kaçan bu durumu görünür kılmaya yardımcı olabileceğini düşünüyor.

Üstelik bu durum çoğu zaman kişiler tarafından da fark edilmiyor.

Birçok kişi şöyle düşünüyor:

"Hâlâ yataktan kalkabiliyor ve sorumluluklarımı yerine getirebiliyorsam, durum o kadar kötü olamaz."

Oysa bu tehlikeli bir düşünce. Çünkü Almanya'da intiharların en yaygın nedeni depresyon.

McCullars ayrıca yüksek işlevli depresyonun mutlaka daha hafif bir depresyon türü olduğu görüşüne de katılmıyor:

"Bazı insanlar depresif belirtiler yaşarken daha fazla çalışıyor ve aşırı üretken hale geliyor. Bu, belirtilerle başa çıkma yöntemlerinden biri olabilir."

Depresyona rağmen üretkenlik: Performans bir çözüm olarak görülürse

Ben de bunu böyle yaşadım.

Ne kadar hızlı hareket edersem yapılacaklar listesinin o kadar kısalacağını ve bunalmışlık hissimin azalacağını düşündüm.

Sürekli hareket halinde olursam tükenmişlik hissi ancak akşam yatarken bana yetişebilirdi.

Yeterince başarılı olursam aileme, iş arkadaşlarıma ve dostlarıma karşı sürekli hissettiğim suçluluk duygusunu kontrol altında tutabileceğime inandım.

Köln'de kendi muayenehanesinde çalışan psikolojik psikoterapist Daniel Wagner'e göre toplum tarafından övülen bu sürekli çalışma ve performans hali aslında bir kaçış biçimi olabilir.

Wagner, depresyonun ağır yükü yüksek performansın arkasına gizleniyorsa bunun çoğu zaman sessizlikten ve yalnız kalmaktan kaçınma çabasıyla ilgili olduğunu söylüyor:

"Çünkü sessizlik anlarında, katlanması zor bir ruh hali görünür hale geliyor."

Depresyonda farkındalık: Bilinçli olmak nasıl yardımcı oluyor?

Wagner'e göre bu tür kişilerle yapılan terapilerde amaç, kişinin duygularını hissedebilmesini sağlamak ve dinlenmeye izin vermesine yardımcı olmak.

Bu nedenle farkındalık egzersizleri önemli bir yer tutuyor.

Psikoterapist buna "planlı şekilde hiçbir şey yapmamak" diyor.

Bunlar nefes egzersizleri ya da yönlendirmeli meditasyonlar olabiliyor. Amaç bir şeyi değiştirmek değil; sadece anda kalmak ve gözlemlemek.

Wagner, bu dinlenme dönemlerini danışanlarının günlük programına bilinçli şekilde yerleştirdiğini anlatıyor.

Klinikteki psikologlar da benim için benzer bir yöntem uyguladı.

Bana her günümü planlamam için haftalık bir program verildi.

İş, ev işleri, spor ve bana iyi gelen, keyif aldığım faaliyetler...

Benim için hâlâ en zor kısım sonuncusu.

Çünkü sessizlikte zihnim daha yüksek sesle konuşuyor, duygularım daha rahatsız edici hale geliyor.

İçimden yeniden koşmaya başlamak geliyor.

Kendimle yüzleşme sorumluluğundan kaçmak istiyorum.

Oysa bunun anlamı şu: Durmak, dayanmak ve hiçbir şey yapmamak!