Bengal na vetrometini religija: Podeli, pa vladaj

Bengalci su jedna od najvećih etničkih grupa na planeti. Njih skoro 300 miliona, koji govore istim bengalskim jezikom i dele istu kulturu, živi u istorijskom regionu Bengala koji je danas podeljen granicom između Indije, većinski hinduističke zemlje, i Bangladeša u kojem je islam državna religija.

Ovaj region je ujedno i jedno od najgušće naseljenih mesta na čitavoj planeti, što je direktna posledica fascinantnog geografskog fenomena. 

Naime, Bengal leži na najvećoj i najplodnijoj rečnoj delti na svetu, koju obrazuju moćne reke Gang i Bramaputra. Vekovima nanošeno aluvijalno tlo i specifična tropska klima čine ovu zemlju toliko plodnom da poljoprivrednici ovde uspevaju da izvuku bar dve a negde čak i četiri žetve pirinča godišnje. Ta stalna i obilna proizvodnja hrane omogućila je nezapamćenu eksploziju stanovništva kroz istoriju i koncentrisala stotine miliona ljudi na izuzetno mali prostor.

Oko dve trećine Bengalaca danas živi na istoku regiona, u Bangladešu. Ova država površinski zauzima prostor tek nešto veći od kopnene teritorije Grčke, ali na tom komadu zemlje živi oko 175 miliona stanovnika.

Velika većina preostalog stanovništva, nešto više od 100 miliona ljudi, naseljava indijsku saveznu državu Zapadni Bengal. Ona je po svojoj teritoriji gotovo identična Srbiji.

Na ovoj mapi regiona je istaknut Siliguri koridor, poznat i kao ’Pileći vrat’ - ekstremno uzak pojas indijske teritorije (22 kilometra) koji se nalazi na samom severu države Zapadni Bengal i predstavlja jedini kopneni most koji spaja glavno kopno Indije sa njenim istočnim saveznim državama poput Asama i Tripure - gde takođe žive značajne bengalske zajednice.

Ovaj region je nekada imao „zajednički identitet“ koji je ljudima omogućavao da istovremeno budu i Bengalci i hinduisti, ili Bengalci i muslimani, kaže antropološkinja iz Bangladeša Rezvana Karim Snigda za DW.

„Međutim, na obe strane granice politički narativi se sve više formulišu u religijskim okvirima, dok su jezik, kultura i nasleđe potisnuti u drugi plan.“

Bengal pod Britancima – podeli (po veri) pa vladaj

Bengal je kroz istoriju deljen nekoliko puta. Za današnjicu je posebno značajna podela iz 1905. kada su ga britanski kolonijalni vladari pod omraženim lordom Kerzonom podelili duž verskih linija.

Ova strategija „podeli pa vladaj", koju su Britanci uveli pre 120 godina, oblikuje region i danas, kaže indijski istoričar Dipiš Čakrabarti.

U to vreme, Bengal je već 150 godina bio pod Britancima i postao centar antikolonijalnog otpora. Podela je imala za cilj da oslabi taj otpor tako što je većinski hinduistički zapad suprotstavljen većinski muslimanskom istoku. Britanci su se nadali da će se tako zaustaviti rastući nacionalni pokret koji je sve više ugrožavao njihovu kolonijalnu vlast.

Mnogi muslimanski Bengalci na istoku, oko Dake – današnje prestonice Bangladeša – zapravo su pozitivno gledali na podelu iz 1905. jer je stvorila region u kojem su činili većinu.

Nasuprot njima, mnogi u hinduističkim elitama su je odbacili, videći u njoj pretnju svojoj političkoj moći, ekonomskim interesima i kulturnom identitetu.

Snažan otpor hindusa primorao je Britance da 1911. godine ponište podelu iz 1905. Međutim, tenzije su ostale.

Nezavisnost Indije - otcepljenje Istočnog Pakistana

One su ponovo buknule 1947. godine, kada je Indija postala nezavisna država i kada je Bengal još jednom – ovog puta trajno – podeljen između većinski hinduističke Indije i većinski muslimanskog tada „Istočnog Pakistana“.

Otcepljenjem od Indije, današnji Bangladeš je sa svojim većinski muslimanskim stanovništvom pod imenom „Istočni Pakistan“ postao deo Pakistana.

Velika geografska udaljenost između dva dela zemlje, koje je delio pojas severne Indije širok skoro 2.000 kilometara, sprečavala je razvoj zajedničkog identiteta. Tokom vremena, ekonomska i politička marginalizacija u odnosu na zapadni deo Pakistana jačala je bengalski nacionalizam.

To je na kraju dovelo do rata za nezavisnost 1971. godine, kojim je Bangladeš (Zemlja Bengalaca) nastao kao nezavisna država sa muslimanskom većinom.

Ubistvo oca Bangladeša i – sekularizma

Šeik Mudžibur Rahman, osnivač Bangladeša, postavio je sekularizam kao jedan od osnovnih principa Ustava.

Međutim, nakon ubistva njega i većeg dela njegove porodice, baš na Dan nezavisnosti Indije 15. avgusta 1975. situacija se promenila. 

Političke elite su nakon toga korak po korak jačale religijski narativ nasuprot sekularnoj državi. Antropološkinja Snigda opisuje ovaj pristup kao „ništa drugo do politički instrument koji je služio tome da ljudi ostanu podeljeni i da ih lakše kontrolišu“.

Islam je 1988. proglašen za državnu religiju. Zemlja  je od tada prošla kroz stalne smene demokratskih i autoritarnih faza.

Gnevna „Generacija Z" i politički preokret u Bangladešu

Bangladeš je u avgustu 2024. godine doživeo dramatičan istorijski preokret kada je masovni narodni ustanak, predvođen studentima i „Generacijom Z", okončao petnaestogodišnju autokratsku vladavinu premijerke Šeik Hasine koja je ćerka ubijenog osnivača Bangladeša. 

Okidač za njen pad i bekstvo iz zemlje bilo je ogromno nezadovoljstvo javnosti zbog urušavanja demokratskih institucija, sistemske korupcije i brutalnog gušenja slobode govora.

Nakon njenog sloma, upravljanje državom preuzela je prelazna tehnička vlada na čelu sa poznatim ekonomistom i dobitnikom Nobelove nagrade za mir, Muhamedom Junusom.

Tokom dugogodišnje vladavine Hasina je pokušavala da umiri radikalne struje u zemlji, pre svega islamističku stranku Džamat-e-islami: izbacivala je sekularne sadržaje iz školskih udžbenika, širila islamske verske škole (medrese) i finansirala izgradnju stotina novih džamija. Međutim, ta politika popuštanja pokazala kao potpuni promašaj.

Nakon 18 meseci Junusovog prelaznog perioda, u Bangladešu su u februaru 2026. godine održani izbori na kojima je ubedljivu pobedu odnela umerena desnica (BNP), čiji je lider Tarik Rahman postao novi premijer.

Međutim, ovi izbori su doneli i istorijski uspon radikalnih snaga: najveća islamistička partija u zemlji, Džamat-e-islami, postala je druga snaga u Bangladešu, najjača opoziciona stranka u parlamentu.

Uprkos političkim potresima, indijski istoričar Dipiš Čakrabarti napominje da društvo i dalje traži balans: „U Bangladešu i dalje postoji snažna potraga za specifičnom formom sekularnog identiteta koji je kompatibilan sa islamom i koji mu se ne suprotstavlja.“

Promena vlasti i s druge strane granice

Slično se događalo i s druge strane granice, u indijskoj saveznoj državi Zapadni Bengal. Posle tri mandata i 15 godina na vlasti, na izborima u aprilu 2026. sa vlasti je smenjena partija (AITC), pod vođstvom Mamate Banerdži. Kroz podršku projektima kao što je hram Džaganat u Digi, ona je htela da privuče hinduističke birače, dok je istovremeno zastupala sekularni stav da bi zadržala podršku muslimanskih zajednica.

Ubedljivo je pobedila hindu-nacionalistička BJP, partija indijskog premijera Narendre Modija, osvojivši oko dve trećine mesta u parlamentu te države. Premijer je postao Suvendu Adhikari.

To je „pre svega odbacivanje TMC-a po svaku cenu", kaže indijsko-bengalski autor i analitičar Abra Goš. Istovremeno, Goš veruje da bi napori BJP-a da promoviše Hindutvu (hindu-nacionalistička ideologija identiteta) dugoročno mogli da uhvate koren i u Zapadnom Bengalu, ukoliko ova stranka ostane na vlasti. „Prvi znaci te promene već su vidljivi“, primećuje on.

Ipak, on dodaje da su političari BJP-a od svoje izborne pobede uglavnom izbegavali otvoreno raspirivanje mržnje ili povredu verskih osećanja.

BJP sada vodi vlade u saveznim državama Zapadni Bengal, Asam i Tripura. Sve one se graniče sa Bangladešom i dom su značajnog stanovništva koje govori bengalski jezik.

Ideali bengalskih mislilaca

Uprkos tome što s obe strane granice jačaju politike koje naglašavaju verske podele, Snigda tvrdi da je „balansiranje sekularizma bez povrede verskih osećanja“ duboko ukorenjeno u bengalskoj kulturi.

Čuveni bengalski mislioci i pesnici zalagali se za versko jedinstvo. Lalon (1772–1890) je bio pesnik, filozof i društveni reformator koji se borio protiv podela na kaste i religije.

Rabindranat Tagore (1861–1941) je najveće ime bengalske književnosti i prvi Azijat koji je dobio Nobelovu nagradu za književnost (1913.).

Kazi Nazrul Islam (1899–1976) je bio borac protiv britanskog kolonijalizma, fašizma i verskog fanatizma. Danas je zvanično priznat kao nacionalni pesnik Bangladeša.

Međutim, njihove ideje su danas „pod pritiskom" jer politika deluje sve više razjedinjujuće.

„Kada se neko izjasni kao Bengalac, a ne kao hinduista ili musliman, to briše granice i dovodi u pitanje političke narative koji se zasnivaju na tim podelama“, zaključuje ona za DW.