Ο «Θείος Βάνιας» του Τσέχωφ στην Κολωνία

Κάνει αφόρητη ζέστη αυτές τις μέρες στο αγρόκτημα, κάπου στη ρωσική επαρχία. Και έξη πρόσωπα αναζητούν όχι συγγραφέα, αλλά λυτρωτή. Συγγραφέα έχουν, τον Άντον Τσέχωφ, που τους έδωσε ρόλους στο έργο «Ο θείος Βάνιας». Αλλά ποιος θα τα λυτρώσει από τις διαψευσμένες ελπίδες, τα ανεκπλήρωτα όνειρα και τους ανανταπόδοτους πόθους μιας ζωής; Αυτές τις μέρες το κλασσικό αυτό δράμα του Τσέχωφ παρουσιάζεται από το Κρατικό Θέατρο Κολωνίας σε μια από τις διασκευασμένες αίθουσες του εγκαταλελειμμένου εργοστασίου Carlsberg σε σκηνοθεσία του Ισραηλινού ηθοποιού και σκηνοθέτη Ιτάι Τιράν, ο οποίος ανήκει στην ομάδα του Burgtheater της Βιέννης. Έξη πρόσωπα στο αδιέξοδο μιας αυστηρά τετράγωνης σκηνής, καλυμμένης με πλαστική διάφανη τέντα, με ξύλινα παγκάκια, όπου οι ήρωες κάθονται, ξαπλώνουν, κοιμούνται, ονειρεύονται, διαπληκτίζονται.

Η εξέγερση που δεν εκδηλώνεται

Ο θείος Βάνιας ζει εκεί με την ανιψιά του Σόνια, ο πατέρας της, ο καθηγητής, τους επισκέπτεται με τη δεύτερη γυναίκα του, τη λυγερή Ελένα. Είναι παρών και ο γιατρός με τις πρώιμες για τον 19ο αιώνα περιβαλλοντικές ευαισθησίες του που το έχει ρίξει στη βότκα, και η Μαρίνα, η γριά παραμάνα και οικονόμος του σπιτιού. Ο θείος Βάνιας θέλει την Ελένα, η Σόνια θέλει τον γιατρό, ο γιατρός θέλει την Ελένα. Ο γέρος καθηγητής είναι εγκλωβισμένος στο γόητρό του, η Μαρίνα προτείνει συνεχώς στους πάντες τσάι ελπίζοντας στο «ναι» σαν ένδειξη πως όλα συνεχίζονται κανονικά. Και όμως όλα έχουν ανατραπεί, ο καθηγητής είναι ένας άθλιος εγωμανής τύπος, ο θείος Βάνιας συνειδητοποιεί ότι έκανε λάθος αφιερώνοντας τη ζωή του στην προκοπή του αγροκτήματος, η Σόνια ασφυκτιά μέσα σ’ ένα έρωτα που δεν βρίσκει ανταπόκριση. Βίοι που κατάντησαν αβίωτοι. Μοιραία οι ήρωες οδηγούνται σε συναισθηματικές εκρήξεις, ηχηρές εξαγγελίες, απειλές. Η καταιγίδα ξεσπά και η βροχή μαστιγώνει την πλαστική τέντα.

Και παρά το ότι το συναισθηματικό υλικό των ηρώων προοιωνίζεται μια υπερώριμη αλλαγή, τελικά δεν αλλάζει απολύτως τίποτα. Την τελευταία στιγμή όλοι επανέρχονται στους ρόλους που παίζουν ήδη μια ολόκληρη ζωή, η εξέγερση δεν εκδηλώνεται. Το αυλάκι γύρω από τη σκηνή έχει γεμίσει με τα απόνερα της βροχής, ο καθηγητής καταλήγει σε συμφωνία με τον θείο Βάνια, ο γιατρός αποφασίζει να αποχωρήσει, η Σόνια θα μείνει χωρίς τον γιατρό και η Ελένα με τον γηραιό καθηγητή της. Και η Μαρίνα θα συνεχίσει να σερβίρει τσάι για πάντα. Στο τέλος η στιγμή της αποχώρησης και της υποχώρησης στα εσκαμμένα. Όλοι μαζί τραγουδούν τη μελαγχολική μπαλάντα της Φρανσουάζ Αρντί Όνειρα.

Ένα αύριο ακατανόητο ακόμη

Σε μιάμιση ώρα και σε μια γεωμετρικά άψογη σκηνή συμπιέζει το έργο του Τσέχωφ ο Ιτάι Τιράν με τη λιτή, υπαινικτική σκηνοθεσία του. Και δεν κάνει το λάθος να εφεύρει εκκωφαντικές επικαιροποιήσεις και διασυνδέσεις με το σήμερα. Το κλασσικό αυτό έργο ενέχει τη δύναμη να ξεπερνά το επίκαιρο από μόνο του. Ο Τσέχωφ και οι ήρωές του έζησαν σε μια εποχή, κατά την οποία είχαν προηγηθεί τα επαναστατικά κινήματα στη δυτική Ευρώπη, αλλά ο καιρός δεν είχε ωριμάσει ακόμη για τη ρωσική επανάσταση. Όμως η αντάρα διαγραφόταν στον ορίζοντα και στις ψυχές των ανθρώπων, υπήρχε η αίσθηση πως κάτι τέλειωνε, ίσως και άδοξα, και κάτι άπιαστο ακόμη ερχόταν. Μήπως σε μια παρόμοια περίοδο δεν ζούμε και σήμερα; Οι μαραγκιασμένες μας ψυχές επιπλέουν στο δέλτα του καιρού. Αποβράσματα του χθες. Χωρίς να καταλαβαίνουμε το αύριο που μόλις αρχίζει να διαγράφεται.