Папата во Никеја: Поука за единството на христијаните

За христијанскиот екуменизам, за заедништвото на црквите, ова е централната тема на годината. А за централната прослава денеска (28 ноември), папата Папа XIV  пристигнува со хеликоптер од Истанбул во Никеја (турски: Изник), мал град во Турција со околу 40.000 жители.

Таму пред 1.700 години се одржа Никејскиот собор. Тој голем црковен собир во Римското Царство под царот Константин во 325 година се смета за пресвртница во развојот на Црквата. Тој ги обликувал клучните делови од денешното христијанско верување. И 1.700 години подоцна, христијаните од целиот свет се молат со верување, кое тогаш во Никеја, е составено и потврдено од околу 200 епископи.

Единствен собор пред расколот

Во Никеја, христијаните биле единствени. Различни поделби меѓу црквите се случиле дури подоцна, во различни фази од историјата. „Никеја била единствениот вселенски собор, значи единственото собирање на сите тогашни клучни авторитети во древната Црква под водство на царот“, објаснува за ДВ римокатоличкиот теолог Кристијан Штол од Падеборн.

Штол (42) е и директор на важниот Институт за екуменски студии Јохан-Адам-Мелер и советник на Ватиканза екуменски прашања. 

Историскиот контекст на 325 година е интересен: голем собир на црковни претставници бил свикан од световен владетел. Константин (роден помеѓу 270 и 288 година; починал во 337 година) бил римски цар од 306 година, а од 324 година господар на Западното Римско и Источното Византиско Царство. Најдоцна од 324 година, тој јасно се изјаснувал како христијанин.

Две клучни прашања

Никејскиот собор решил два основни спора. Прво, по долги дискусии, учесниците се согласиле за заеднички датум за Велигден. Така, централниот христијански празник во светот во тоа време се славел на истиот ден.

Второ, било одлучено како да се разбере личноста на Исус од Назарет. „Веќе Новиот завет познава различни гледни точки“, вели Штол. Затоа имало „низа теолошки контроверзии“ во античкиот свет.

„Во Никеја било договорено дека Христос може да се нарече Бог - во истата смисла како што верниците го велат тоа за Отецот Бог“. До денес, тоа се држи во сите христијански кофесии. Во верувањето стои дека Исус Христос, Синот Божји, е „...вистински Бог од вистински Бог, роден, а не создаден, еднороден со Отецот...“. 

Каде се состанувале епископите?

Долго време имало само претпоставки за точното место на средбата во 325 година. Веројатно не била во ниту една од десетте цркви чии остатоци се денес во Изник. Некои археолози сметаат дека местото денес е под вода, по земјотрес. Има урнатини и неколку надгробни споменици - речиси ништо.

„Во науката, но и во црквите, јубилејот наишол на изненадувачки голем одѕив“, вели Штол.

Многумина ја искористиле можноста повторно да се соочат со суштината на христијанската вера - верата во Исус како Син Божји.

Екуменско значење денес

Во повеќето германски бискупии, но и на меѓународно ниво, оваа година се одржаа предавања и дебати за значењето на јубилејот.

Штол вели дека на многу екуменски собири било „трогателно“ да се види „како христијаните од различни традиции ја исповедаат оваа вера заедно“. Тој го гледа ова како „знак на единство и заедништво“, многу потребен на „општествата потресени од поларизација и конфликти“.

На врвот на Римокатоличката црква, Папата Франциск со години работеше на одбележувањето на Никејскиот собор од 325 година. Неговата желба за единство беше голема. Тој почина во април 2025 година на 88-годишна возраст. Сега папата Лав XIV ја презема темата. 

Веќе во мај се сретна со Вселенскиот патријарх Вартоломеј (85), кој дојде во Рим за инаугурацијата на новиот папа. Лав XIV ќе се сретне со православниот поглавар неколку пати за време на неговата тридневна посета на Турција - во Изник и во Истанбул.

Порака за единство

Штол вели дека папата Лав XIV веќе во своето мото ја нагласува важноста на христијанското единство и заедничката основа во верата во Христос. Тоа гласи: „In illo uno unum“ („Во тој еден - едно сме“). „Папата веќе ја носи таа порака со себе на патот кон местото на одржување на Никејскиот собор“, вели Штол. Сигурно ќе ја обноват таму.

Колку значење папата му придава на Изник, покажа неколку дена пред патувањето со еден необичен чекор: посвети посебно апостолско писмо на 1700-годишнината од соборот. Во него, тој го нагласува заедничкото сведоштво на христијаните:

„Она што нè обединува е многу повеќе од она што нè разделува“. 

Никејскиот симбол на верата од 325 година може да биде основа за единство и помирување меѓу сите христијани.

„Ни нуди модел на вистинско единство во легитимна различност“. Денес, повеќе не станува збор за „екуменско враќање во состојбата пред поделбата“, туку за „екуменската иднина - помирување преку дијалог“. 

Размислувања за папството

Непосредно пред посетата на Папата, кардиналот Курт Кох, задолжен за екуменизам, оцени за Германската католичка новинска агенција дека средбата во Изник има „големо екуменско значење“.

Патријархот Вартоломеј повика на прослава во поширока екуменска рамка. Според швајцарецот Кох, оваа заедништво може да започне и натамошни дискусии за ново разбирање на папството, кое екуменски би се сфатило „како служење на единството“.

Но, и покрај пофалбите за средбата меѓу папата Лав XIV и Вартоломеј во Изник и присуството на претставници на други цркви, дијалогот меѓу Ватикан и Вселенскиот патријарх со Руската православна црква, ако не и прекинат, е практично непостоечки со години.

Рускиот патријарх Кирил, близок сојузник на претседателот Владимир Путин, постојано ја благословува неговата крвава војна против Украина. Московскиот патријарх во моментов воопшто не е заинтересиран за екуменизмот.