۹۰ سالگی وودی آلن، فیلمساز و استاد کمدی سیاه

نام وودی آلن برای کمتر سینمادوستی ناآشناست. او در طی چندین دهه فعالیت هنری خود آثاری فراموش‌نشدنی خلق کرده و فیلمنامه‌های زیادی از خود به جای گذاشته است. این سینماگر محبوب که روز اول دسامبر ۲۰۲۵ نودمین سالگرد تولدش را جشن می‌گیرد، بسیاری از هنرپیشه‌های معروف آمریکا و اروپا طعم همکاری با وودی آلن را چشیده‌اند.

وودی آلن در خانواده‌ای یهودی در بروکلین (جنوب نیویورک) به دنیا آمد. استعداد او در شوخ‌طبعی و طنزگویی بسیار زود آشکار شد. هنوز کودک بود که اولین طنزهای خود را برای نشر به روزنامه‌ها فرستاد. اولین نوشته‌های او در روزنامه نیویورکر منتشر شد. گفته می‌شود که او با نشر نوشته‌های طنزآمیز در ۱۶ سالگی بیشتر از پدر و مادر خود درآمد داشت.

چندی بعد که وودی آلن به شهرت رسید، مانند بیشتر طنزنویسان تصمیم گرفت کارهای خنده‌دار خود را در شوهای زنده روی صحنه تئاتر اجرا کند، اما به زودی متوجه شد که مردم تنها به قیافه بامزه‌ او می‌خندند و نه به جوک‌هایی که برایشان تعریف می‌کند. از آن پس تصمیم گرفت قطعات طنز خود را به دیگران بدهد و خود به دنبال رسانه‌ای باشد که بتواند هنر بازیگری او را نشان دهد. وودی آلن در صحنه‌ای از فیلم "دوباره بنواز سام".

وودی آلن که کار خود را در صحنه‌های برادوی (نیویورک) با گفتارها و نمایش‌های خنده‌دار شروع کرده بود، در شوهای تئاتر و تلویزیون کمدینی بااستعداد و نوجو شناخته شد. نخستین فیلم‌های او نیز کمدی‌های هجوآمیز در نقد خطاها و حماقت‌های بشری بودند، اما آثار بعدی او بیشتر تأملی در روابط گسیخته، فرصت‌های از دست رفته و آرزوهای بر باد رفته هستند.

وودی آلن با نخستین فیلم‌های کوچک و کم‌خرج خود، به عنوان چهره‌ی جوان و پرکار سینمای کمدی نامی شد. او در طول ده سال از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۵ فیلم‌هایی ساخت که می‌توان آنها را کمدی سبک دانست که جز خنداندن تماشاگر هدفی نداشتند. او در چند زمینه‌ی گوناگون استعداد داشت: هم سناریو می‌نوشت و هم کارگردانی می‌کرد. نمک و مزه فیلم‌هایش وقتی بود که نقش اصلی فیلم را خود ایفا می‌کرد.

نخستین فیلم‌های وودی آلن، به تأثیر از کمدی‌های باب هوپ و جری لوئیس، کمدی‌هایی هستند با ریتم تند و پرتحرک، که طنز گفتاری نیز در آنها نقشی برجسته دارد: "پول رو بردار فرار کن!" (۱۹۶۹)، "انقلابی قلابی" (۱۹۷۱)، "اون قطعه رو دوباره بزن، سام!" (۱۹۷۲)، "آنچه همیشه می‌خواستید درباره سکس بدانید" (۱۹۷۲) و "عشق و مرگ" (۱۹۷۵). وودی آلن در نمایی از فیلم "آنچه همیشه می‌خواستید درباره سکس بدانید".

وودی آلن، اهل فرهنگ و مطالعه است. او حتی در کمدی‌های اولیه به دنبال ایده‌هایی عمیق و تأمل‌انگیز می‌گشت. انتقاد اجتماعی و سیاسی، اشاره به فیلم‌های معروف کلاسیک، از دانش سینمایی وسیع و اشتغالات ذهنی او حکایت داشت. همکاران وودی آلن و منتقدانی که با او آشنایی بیشتری داشتند، می‌دانستند که او دیر یا زود به جای کمدی‌های سبک، به طنز عمیق و گزنده روی خواهد آورد.

نگاه وودی آلن روز به روز عمیق‌تر و تلخ‌تر شد و گاه به طنزی سیاه رسید. شاید تجارب شخصی وودی آلن در تلخ شدن لحن او بی‌تأثیر نبوده است، زیرا سیر و سلوک او را در بسیاری از فیلم‌ها منعکس می‌بینیم. او در فیلمی مانند "آنی هال" (۱۹۷۷) بحران روابط خود را با دایان کیتن تصویر کرده است. این فیلم در سال ۱۹۷۸ از جمله جایزه اسکار بهترین فیلم و کارگردانی را دریافت کرد. تصویر: آلن در نمایی از فیلم "آنی هال".

میا فارو (چپ)، هنرپیشه معروف آمریکایی، در دهه ۱۹۸۰ شریک زندگی وودی آلن بود. زندگی مشترک این زوج ۱۲ سال ادامه داشت. وودی آلن در فیلم‌های "سایه‌ها و مه" یا "شوهران و همسران" از زوال دوستی با میا فارو سخن گفته است. تصویر: وودی آلن و میا فارو در دهه هشتاد میلادی

درونمایه‌های زندگی شخصی همیشه از مضمون‌های آشنای سینمای وودی آلن بوده است. برای نمونه در فیلم "شوهران و همسران" (۱۹۹۲) وودی آلن و همسر سابقش میا فارو دو طرف یک دعوای حاد زناشویی هستند. آنها اندکی قبل از این فیلم با نزاعی تلخ از هم جدا شده بودند. آلن و فارو در نمایی از فیلم "شوهران و همسران".

کار اصلی وودی آلن که دستخط او در سینما شناخته می‌شود در اواخر دهه ۱۹۷۰ شکل گرفت، به ویژه با کارگردانی سه فیلم درباره شهر محبوبش نیویورک. این سه فیلم عبارتند از: آنی هال (۱۹۷۷)، زندگی درونی (۱۹۷۸) و منهتن (۱۹۷۹). نمایی از فیلم "منهتن با بازیگری وودی آلن و مریل استریپ.

او با این فیلم‌ها او دامنه‌ سینمای خود را گسترش داد و توانست به سینمای دلخواه خود بپردازد. در این فیلم‌ها که داستان مشخص و سرراستی ندارند، ماجراهای تلخ و شیرین از زندگی واقعی به هم آمیخته‌اند. بخش‌هایی از تجارب شخصی او، دلبستگی او به شهر زادگاهش نیویورک و همچنین گوشه‌هایی از زندگی خصوصی او. تصویر: وودی آلن (چپ) و دایان کیتون (وسط) در نمایی از فیلم "معمای قتل منهتن".

وودی آلن تنها به خاطر سینمای‌اش خبرساز نبوده است. او در سال ۱۹۹۷ در ۶۲ سالگی با سون یی پره‌وین ۲۷ ساله، دخترخوانده‌ میا فارو، ازدواج کرد، گامی که سبب شد سیل انتقادات به سوی او روانه شود. این زوج دو دختر به فرزندخواندگی قبول کرده و هنوز هم با هم زندگی می‌کنند. تصویری از وودی آلن (چپ) و همسرش در جنشواره فیلم ونیز در سال ۲۰۲۳ میلادی.

یکی دیگر از موضوعات جنجال‌برانگیز مصاحبه‌ دیلن فارو (چپ در تصویر)، دخترخوانده وودی آلن با شبکه سی‌بی‌اس بود. دیلن وودی آلن را متهم کرد که در سن هفت‌ سالگی او را مورد سوءاستفاده جنسی قرار داده است؛ اتهامی که آلن بارها آن را "غیرواقعی و شرم‌آور" خوانده و رد کرد. آن زمان بسیاری از اهالی سینمای هالیوود علیرغم اثبات نشدن این اتهام از همکاری‌ گذشته خود با این کارگردان "ابراز پشیمانی" کردند.

وودی آلن، مانند برخی دیگر از سینماگران مستقل آمریکا، همواره ستایشگر سینمای اروپا بوده است. از اواخر دهه‌ ۱۹۸۰ او کوشید برخی از رگه‌های سینمای اروپا را در آثار خود نشان دهد. او از سینماگران اروپایی، به ویژه به آثار اینگمار برگمن، سینماگر بزرگ سوئدی و فدریکو فلینی، فیلمساز بزرگ ایتالیا، عشق می‌ورزد؛ اما چندین بار گفته است که هرگز نتوانسته فیلمی در سطح فیلم‌های آن استادان بسازد.

در برخی از فیلم‌های وودی آلن ارجاعات و کنایه‌های جالبی به سینمای کلاسیک اروپا دیده می‌شود. یکی از نمونه‌ها فیلم "ویکی کریستینا بارسلونا" است که در آن ارجاعاتی به "ژول و ژیم"، فیلم معروف فرانسوا تروفو، سینماگر نامی موج نوی فرانسه، دیده می‌شود. آلن سر صحنه یکی از فیلم‌های محبوب خود، "ویکی، کریستینا بارسلونا".

یکی دیگر از جلوه‌های عشق او به سینمای اروپا این بود که فیلم‌های آخر خود را در اروپا و با شرکت برخی از عوامل اروپایی کارگردانی کرد. یکی از فیلم‌های او به نام "نیمه شب‌ در پاریس" یکسره ادای دینی است به هنر مدرن اروپا. این فیلم جایزه اسکار بهترین فیلمنامه غیراقتباسی را برای وودی آلمان به ارمغان آورد. "نیمه‌شب در پاریس" با بودجه ۱۷ میلیون دلاری ساخته شد، اما بیش از ۱۵۱ میلیون فروش داشت.

آلن را می‌توان فیلمسازی موفق دانست، زیرا توانسته است به طور پیاپی فیلم بسازد. اما او هرگز فیلمسازی تجاری نبوده و هیچگاه فیلمی "رکوردشکن" نساخته است. با وجود این، کسی نمی‌تواند ارزش کار سینمایی او را منکر شود. وودی آلن را "خدای فیلمنامه‌نویسی" نیز می‌دانند.

وودی آلن در مجموع ۲۳ بار نامزد دریافت جایزه اسکار شد و توانست ۴ بار آن را به دست آورد: در سال ۱۹۷۸ برای سناریو و کارگردانی فیلم "آنی هال" دو جایزه گرفت، در سال ۱۹۸۶ برای سناریوی فیلم "هانا و خواهرانش" و در سال ۲۰۱۲ برای فیلمنامه فیلم "نیمه شب در پاریس". او البته هرگز در مراسم اسکار شرکت نکرده و جوایز را همواره دیگران از طرف او دریافت کرده‌اند. او مهمان محبوب جشنوار‌ه‌های سینمایی نیز است.

ناگفته نماند که وودی آلمان نه تنها در صحنه فیلم که در عرصه موسیقی نیز فعالیت دارد و کلارنیت‌نوازی متبحر محسوب می‌شود. آلن هنگام نواختن کلارینت در مراسم گشایش کنسرت گروه جاز نیو اورلئان در روز ۳۰ ژوییه ۲۰۰۴ در شهر اشتوتگارت آلمان.

یکی از آخرین آثار وودی آلن "مرد بی‌منطق" بود به بحران وجودی یک استاد فلسفه می‌پردازد. در این فیلم از جمله واکین فینیکس (چپ) و اما استون (راست) بازیگری کرده‌اند. این فیلم که در سال ۲۰۱۵ در جشنواره سینمایی کن اکران افتتاحیه خود را جشن گرفت، با واکنش‌های بسیار متفاوتی روبرو شد. شماری از منتقدان آن را اثری ضعیف ارزیابی کردند و برخی دیگر علیرغم "کمبود خلاقیت" از آن استقبال کردند.

وودی آلن در سال‌های پیری همچنان فعالیت داشته و کمتر سالی بوده که او با اثری تازه در سینما‌ها حضور نداشته باشد. از جمله آثار او در سال‌های گذشته "فستیوال ریفکین" نام دارد که در سن سباستیان فیلمبرداری شده و داستان آن نیز در این شهر شمال اسپانیا می‌گذرد. این فیلم که یک کمدی عاشقانه است، در سپتامبر ۲۰۲۰ در جشنواره سینمایی سن سباستیان اکران افتتاحیه خود را جشن گرفت. نمایی از "فستیوال ریفکین".

ضربه شانس آخرین فیلم سینمایی وودی آلن است. این فیلم درام که محصول مشترک بریتانیا و فرانسه است، در سال ۲۰۲۳ میلادی برای نخستین بار در جشنواره فیلم ونیز اکران شد. این فیلم با استقبال برخی منتقدان روبرو شد که آن را حتی یکی از بهترین فیلم‌های وودی آلن ارزیابی کرده‌اند. این اثر با وجود این از لحاظ گیشه چندان موفق نبود و تنها حدود ۸ میلیون دلار فروش داشت.

این سینماگر برجسته آمریکایی گفته است که از مرگ نمی‌ترسد، فقط نمی‌خواهد وقتی این جریان اتفاق می‌افتد، شاهد آن باشد. وودی آلن ده سال پیش در آستانه هشتادمین سالگرد تولدش در گفت‌وگویی با خبرگزاری آلمان گفته بود: «چند وقت پیش یک نفر به من گفت که من در دل هموطنان خود زنده خواهم ماند، اما راستش ترجیح می‌دهم که در آپارتمان زنده بمانم.» اول دسامبر ۲۰۲۵ مصادف است با تولد ۹۰ سالگی وودی آلن.