عفو بینالملل: آتشبس در ایران و خاورمیانه کافی نیست
۱۴۰۵ اردیبهشت ۹, چهارشنبه
سازمان عفو بینالملل در تازهترین موضعگیری خود در رابطه با پیامدهای جنگ ایران و گسترش درگیریها در خاورمیانه هشدار داده است که آتشبسهای موقت میان آمریکا و ایران، و نیز میان اسرائیل و لبنان، برای حفاظت از غیرنظامیان کافی نیستند.
عفو بینالملل از جامعه جهانی خواسته است، برای "آتشبس منطقهای دائمی و جامع" اقدام کند؛ آتشبسی که به گفته این سازمان حقوق بشری، باید از رنج بیشتر غیرنظامیان و نقضهای جدی حقوق بینالملل جلوگیری کند.
عفو بینالملل در بیانیه خود در روز چهارشنبه ۲۹ آوریل (۹ اردیبهشت) تأکید کرده است که رهبران جهان باید حفاظت از غیرنظامیان را در کانون هر ابتکار دیپلماتیک قرار دهند.
این سازمان حقوق بشری میگوید، در لبنان آخرین آتشبس تنها به کاهش درگیریها، و نه به پایان آن، انجامیده است. بر اساس این گزارش، ارتش اسرائیل همچنان در خاک لبنان حضور دارد و مانع بازگشت ساکنان بسیاری از روستاهای مرزی میشود.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
به گفته این بیانیه، مردم ایران نیز همزمان با خطری دوگانه، از یک سو احتمال حملات تازه و "غیرقانونی" آمریکا و اسرائیل و از سوی دیگر ادامه سرکوب مرگبار از سوی مقامات جمهوری اسلامی، روبهرو هستند.
خطر دوگانه برای مردم ایران
عفو بینالملل حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در نهم اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه) را نقض "ممنوعیت توسل به زور" در منشور سازمان ملل دانسته و آن را از منظر حقوق بینالملل "غیرقانونی" توصیف کرده است. ماده ۲ بند ۴ منشور سازمان ملل، دولتها را از تهدید یا توسل به زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی کشورها منع میکند.
به گفته عفو بینالملل، این حملات به اقدامات تلافیجویانه غیرقانونی از سوی مقامهای ایران انجامید و از آن زمان تاکنون بیش از پنج هزار نفر کشته شدهاند. این سازمان میگوید، زندگی میلیونها غیرنظامی در سراسر خاورمیانه در نتیجه تشدید درگیریهای مرتبط با هم دگرگون شده است.
در گزارش عفو بینالملل، همه طرفهای درگیر، از جمله آمریکا، اسرائیل، ایران و حزبالله، به انجام حملات "غیرقانونی" متهم شدهاند؛ حملاتی که به گفته این سازمان، نشانگر بیاعتنایی آشکار به جان انسانهاست.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
عفو بینالملل همچنین تهدیدهای علنی دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، از جمله تهدیدی که در آن حتی از "نابودی کامل یک تمدن" در ایران سخن گفته بود، را بهویژه نگرانکننده خوانده است.
بر اساس آمار رسمی مورد استناد عفو بینالملل، تا هفتم آوریل در ایران دستکم سه هزار و ۳۷۵ نفر کشته و حدود ۲۵ هزار نفر زخمی شدهاند. در میان قربانیان صدها کودک نیز بودهاند. این حملات در زمانی رخ داده که جامعه ایران هنوز از شوک کشتار هزاران معترض در جریان سرکوب اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴ خارج نشده بود.
لبنان، غزه و گسترش جنگ منطقهای
عفو بینالملل میگوید، توافقهای آتشبس در لبنان در سال ۲۰۲۴ و در نوار غزه در سال ۲۰۲۵ نتوانستهاند حفاظت از غیرنظامیان را تضمین کنند. بر اساس این گزارش، از آن زمان تاکنون تنها در غزه ۷۶۵ فلسطینی کشته شدهاند و در جنوب لبنان نیز تقریباً هر روز حملات هوایی و تخریب خانههای غیرنظامیان ادامه دارد.
طبق این گزارش، در لبنان تا زمان اعلام آتشبس دو هزار و ۲۹۴ نفر کشته شدهاند که ۱۷۷ تن از آنان کودک بودهاند و بیش از هفت هزار و ۵۰۰ نفر نیز زخمی شدهاند. عفو بینالملل میگوید، در اسرائیل، کرانه باختری و چندین کشور حوزه خلیج فارس نیز شمار زیادی غیرنظامی جان خود را از دست دادهاند.
بیشتر بخوانید: احتضار سلامت و معیشت؛ واکاوی بحرانهای ناشی از جنگ در ایران
این سازمان همچنین هشدار داده است که درگیریهای مسلحانه اکنون به دستکم ۱۲ کشور گسترش یافته که جان و سلامت میلیونها غیرنظامی را تهدید میکند. خانهها و زیرساختهای حیاتی غیرنظامی ویران شدهاند، محیطزیست آسیب جدی دیده و شوکهای اقتصادی ناشی از جنگ فراتر از منطقه نیز احساس میشود.
آتشبس بدون حقوق بشر کافی نیست
عفو بینالملل در بیانیه خود تأکید کرده است که مردم ایران همزمان در معرض پیامدهای جنگ خارجی و سرکوب داخلیاند. این بیانیه بر ضرورت رویکردی دیپلماتیک، ترکیبی و انسانمحور تأکید دارد.
اگنس کالامار، دبیرکل عفو بینالملل، گفته است: «آتشبسی که فاقد راهحلهای بلندمدت برای حفاظت از حقوق بشر و پرداختن به ریشههای خشونت باشد، چیزی بیش از یک چسبزخم بر یک زخم عمیق نیست.»
او افزوده است: «این موضوع بهویژه درباره ایران صدق میکند؛ جایی که مردم همچنان در معرض خطر جنایتهای سنگین هستند، و همچنین درباره لبنان که مردم آن بیم آوارگی دوباره و نابودی خانههایشان را دارند.»
به گفته عفو بینالملل، جمهوری اسلامی از زمان حملات، سرکوب مخالفان را تشدید کرده است؛ روندی که با طولانیترین قطع اینترنت سراسری در تاریخ ایران، به فرمان حکومت، همراه بوده است.
این سازمان میگوید مقامهای بلندپایه جمهوری اسلامی آشکارا تهدید به کشتارهای بیشتر کردهاند و هرگونه مخالفت را همسویی با "دشمن" دانستهاند.
آمار سازمان ملل از اعدامها در ایران
همزمان سازمان ملل میگوید، جمهوری اسلامی از زمان آغاز جنگ با آمریکا و اسرائیل دستکم ۲۱ نفر را اعدام و بیش از چهار هزار نفر را بازداشت کرده است. این آمار نشانگر تشدید همزمان سرکوب داخلی در سایه درگیریهای نظامی منطقهای است.
دفتر حقوق بشر سازمان ملل اعلام کرده است که از زمان حملات آمریکا و اسرائیل در اواخر فوریه، «دستکم ۹ نفر در ارتباط با اعتراضات ژانویه ۲۰۲۶، ده نفر به اتهام عضویت در گروههای مخالف و دو نفر به اتهام جاسوسی اعدام شدهاند.»
این نهاد همچنین افزوده است: «از ۲۸ فوریه تاکنون، تخمین زده میشود بیش از چهار هزار نفر در ایران به اتهامهای مرتبط با امنیت ملی بازداشت شدهاند.»
عفو بینالملل نیز در بیانیه خود همچنین از تداوم بازداشتهای خودسرانه، ناپدیدسازی، شکنجه و اعدامها خبر داده و هشدار داده است که آتشبس، بدون پاسخگویی، نمیتواند برای شهروندان ایران امنیت واقعی ایجاد کند.
درخواست "قانون اساسی مبتنی بر حقوق بشر" در ایران
در همین چارچوب، عفو بینالملل مشخصاً خواستار حمایت جامعه جهانی از مطالبات جامعه مدنی ایران برای اصلاحات بنیادین، از جمله تدوین "قانون اساسی مبتنی بر حقوق بشر"، شده است.
این سازمان تأکید کرده است: «برای جلوگیری از کشتارهای بیشتر، آتشبس باید با اقدامات دیپلماتیک قاطع همراه شود. این اقدامات شامل گامهای مشخص برای پایان دادن به مصونیت از مجازات مقامهای ایرانی و حمایت از مطالبات جامعه مدنی ایران برای اصلاحات بنیادین، از جمله تدوین قانون اساسی مبتنی بر حقوق بشر، است.»
رها بحرینی، کارشناس ایران در عفو بینالملل، به دویچه وله فارسی گفت: «این اولین بار است که یک سازمان حقوق بشری آنهم یک سازمان جهانی در سطح عفو بینالملل دارد به قانون اساسی ایران به این شکل میپردازد و یک تحلیل حقوق بشری منسجم همراه با توصیههای مشخص به جامعه جهانی مطرح میکند.»
به گفته این فعال حقوق بشر: «این گزارش، ریشه بحران جنایت و نقض حقوق بشر و مصونیت از مجازات در ایران را ساختار قانون اساسی کشور معرفی میکند و روی حمایت جهانی از درخواست جامعه مدنی برای تغییر قانون اساسی و تهیه یک قانون اساسی منطبق بر حقوق بشر تاکید میکند.»
اگنس کالامار نیز در بخش دیگری از سخنان خود گفته است: «جامعه بینالمللی باید درک کند که بحران حقوق بشر و مصونیت نهادینه از مجازات در ایران، نیازمند پاسخی دیپلماتیک و ترکیبی، برای حفاظت از غیرنظامیان است.»
او افزوده است: «اجرای حقوق بشردوستانه بینالمللی و جلوگیری از جنایتهای بیشتر باید همزمان پیش بروند. در این چارچوب دیوان کیفری بینالمللی باید به وضعیت ایران رسیدگی کند.»
این درخواست در حالی مطرح میشود که از منظر حقوقی، مسیر رسیدگی دیوان کیفری بینالمللی به وضعیت ایران با موانع جدی روبهروست. ایران عضو اساسنامه رم نیست و اعمال صلاحیت دیوان کیفری معمولاً نیازمند عضویت، پذیرش صلاحیت یا ارجاع از سوی شورای امنیت است.
با این حال، تأکید عفو بینالملل بر دیوان کیفری بینالمللی، بیش از هر چیز، نشانگر تلاش برای پیوند زدن آتشبس با اصل پاسخگویی است؛ یعنی پرهیز از تبدیل آتشبس به توقفی موقت در چرخه خشونت، بیآنکه سازوکار عدالت، حقیقتیابی و تضمین عدم تکرار فعال شود.