جنگ ایران؛ کشورهای عربی خلیج فارس درگیر "جنگی پنهان در عراق"

گزارش تازه "وال‌استریت ژورنال" از تحولی خبر می‌دهد که به تدریج ماهیت جنگ در خاورمیانه را دگرگون کرده است. این روزنامه از شکل‌گیری جنگی در دل جنگ خبر داده است؛ جایی که عراق به صحنه‌ای برای تقابل غیرمستقیم ایران و رقبای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای‌اش بدل شده است و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس ممکن است به اهدافی در خاک آن حمله کنند.

بر اساس گزارش این روزنامه آمریکایی که دیروز دوشنبه ۲۰ آوریل (۳۱ فروردین) به وقت محلی منتشر شد، شبه‌نظامیان عراقی مورد حمایت ایران طی بیش از پنج هفته، ده‌ها پهپاد انفجاری را به سوی عربستان سعودی و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس پرتاب کرده‌اند. این حملات، به روایت منابع آگاه، بخشی از یک الگوی گسترده‌تر است که در مجموع نزدیک به هزار حمله پهپادی را شامل می‌شود؛ حملاتی که بنا بر ارزیابی‌های عربستان سعودی، حدود نیمی از آنها از داخل خاک عراق انجام شده است.

این پهپادها اهدافی حساس، از پالایشگاه مهم "ینبع" در ساحل دریای سرخ گرفته تا میدان‌های نفتی در استان شرقی عربستان، را نشانه گرفته‌اند. همچنین فرودگاه غیرنظامی کویت و برخی مراکز در بحرین، حتی پس از اعلام آتش‌بس از سوی دونالد ترامپ، در فهرست اهداف قرار داشته‌اند. در داخل عراق نیز کنسولگری‌های کویت در بصره و امارات متحده عربی در اقلیم کردستان، هدف حمله قرار گرفته‌اند.

گسترش جنگ به میدان‌های نیابتی

وال‌استریت ژورنال این تحولات را در چارچوب جنگی می‌بیند که ایالات متحده و اسرائیل از نهم اسفندماه گذشته علیه ایران آغاز کردند. در این میان، ایران خود هزاران پهپاد و موشک به سوی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، اسرائیل و همچنین پایگاه‌های آمریکا در منطقه شلیک کرده است.

اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه‌ وله

در چنین شرایطی، شبکه نیروهای نیابتی ایران، به‌ویژه شبه‌نظامیان عراقی و نیز حزب‌الله لبنان، به ابزاری برای گسترش میدان درگیری تبدیل شده‌اند. این نیروها، به تعبیر گزارش، ظرفیت ایران را برای اعمال فشار چندجانبه افزایش داده‌اند و امکان حمله به مهاجمان را بدون ورود مستقیم به جنگی تمام‌عیار فراهم کرده‌اند.

در همین حال، ایالات متحده هشدار داده است که این گروه‌ها در حال برنامه‌ریزی برای حملات بیشتر هستند. سفارت آمریکا در بغداد بارها هدف قرار گرفته و بخش عمده‌ای از کارکنان آن تخلیه شده‌اند.

قدرت‌گیری شبه‌نظامیان و پیوند با تهران

گزارش با رجوع به پیشینه این گروه‌ها یادآور می‌شود که شبه‌نظامیان شیعه عراق در پی حمله آمریکا در سال ۲۰۰۳ و در فضای هرج‌ومرج پس از آن شکل گرفتند. آنها ابتدا در مقابله با گروه‌های سنی و سپس در نبرد با داعش نقش‌آفرینی کردند و در این مسیر از حمایت تسلیحاتی ایران برخوردار شدند.

به نوشته این روزنامه، اکنون ده‌ها گروه شبه‌نظامی با حدود ۲۵۰ هزار عضو، منابع مالی چند میلیارد دلاری و زرادخانه‌ای شامل موشک‌های دوربرد، فعال هستند. در میان آنها، "کتائب حزب‌الله" و "عصائب اهل حق" از نفوذ ویژه‌ای در ساختارهای قدرت در عراق و ایران برخوردارند.

دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید

این گروه‌ها سال‌هاست کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را به دلیل نزدیکی به آمریکا و مخالفت با ایران هدف تهدید قرار داده‌اند و در مواردی نیز، از جمله در عملیات پهپادی سال ۲۰۲۱ به یک مجموعه سلطنتی در ریاض، دست به حملاتی زده‌اند.

با این حال، به گفته تحلیلگران مورد استناد وال‌استریت ژورنال، آنچه اکنون تغییر کرده، سطح تهدید است. در شرایطی که حکومت ایران با تهدیدی وجودی مواجه شده، این گروه‌ها نیز بقای خود را در گرو حمایت از تهران می‌بینند.

به همین دلیل، این گروه‌ها اکنون با محدودیت کمتری عمل می‌کنند و در برخی موارد حتی در چارچوب فرماندهی نظامی ایران فعالیت دارند و در آنها ادغام شده‌اند. سفر اخیر اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه، به بغداد نیز در همین چارچوب ارزیابی شده است.

عراق؛ میدان پاسخگویی به ایران

یکی از نکات کلیدی گزارش این است که کشورهای حاشیه خلیج فارس اکنون عراق را به عنوان عرصه‌ای برای پاسخگویی به ایران در نظر گرفته‌اند؛ عرصه‌ای که می‌توان بدون حمله مستقیم به ایران، در خاک عراق به آن واکنش نشان داد.

بیشتر بخوانید: سازماندهی گروه‌های شبه‌‌نظامی وفادار به ایران در عراق

مایکل نایتس، مدیر پژوهش در شرکت مشاوره استراتژیک Horizon Engage، در این باره می‌گوید عراق به نوعی میدان عمل آزادی برای پاسخگویی است. به روایت او، کشورهایی مانند عربستان سعودی ممکن است حملات نمادینی در خاک عراق انجام دهند تا به این گروه‌ها هشدار دهند، در حالی که کویت و بحرین نیز می‌توانند اجازه دهند آمریکا از خاکشان برای حملات موشکی استفاده کند.

بحران حاکمیت در عراق

در این میان، وضعیت داخلی عراق نیز به این روند دامن زده است. وال‌استریت ژورنال می‌نویسد که پس از انتخابات پارلمانی نوامبر گذشته، اختلافات سیاسی بر سر تشکیل دولت جدید، توان حکومت مرکزی را برای مهار شبه‌نظامیان تضعیف کرده است.

عبدالعزیز العویشق، معاون دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس، تأکید می‌کند که در برخی موارد، این گروه‌ها از دولت رسمی عراق قدرتمندتر شده‌اند؛ وضعیتی که به گفته او یادآور نقش حزب‌الله در لبنان است و روابط بغداد با همسایگانش را دچار تنش کرده است.

این ضعف ساختاری، در کنار سابقه تاریخی تنش‌های منطقه‌ای، از حمله صدام حسین به کویت در سال ۱۹۹۰ تا حضور نظامی آمریکا در عراق، باعث شده است که این کشور بار دیگر به کانونی برای رقابت‌های ژئوپلیتیک تبدیل شود.

جنگی فراتر از مرزها

در نهایت، تحلیل وال‌استریت ژورنال بر این نکته تأکید دارد که جنگ جاری دیگر صرفاً در مرزهای ایران یا در خطوط مستقیم درگیری تعریف نمی‌شود. به گفته رناد منصور، مدیر پروژه "ابتکار عراق" در اندیشکده چتم هاوس، برای نیروهای وابسته به ایران، تضعیف یا فروپاشی احتمالی حکومت در تهران یک تهدید وجودی است.

از این منظر، راهبرد این گروه‌ها، و به تبع آن ایران، بر ایجاد اخلال، بی‌ثبات‌سازی و نشان دادن هزینه‌های جنگ برای طرف مقابل استوار است؛ راهبردی که به گفته این تحلیلگر، هدفش گسترش پیامدهای جنگ فراتر از میدان‌های کلاسیک و کشاندن آن به عرصه‌ای پیچیده‌تر و چندلایه است.

به این ترتیب، عراق بیش از هر زمان دیگری به نقطه تلاقی این تنش‌ها تبدیل شده است؛ جایی که مرز میان جنگ مستقیم و نیابتی، روز به روز ناروشن‌تر می‌شود.