جنگ ایران؛ محاصره تنگه هرمز آزمونی برای خویشتنداری چین
۱۴۰۵ فروردین ۲۶, چهارشنبه
محاصره دریایی تنگه هرمز توسط آمریکا که از سوی دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، اندکی پس از شکست مذاکرات با ایران در اسلامآباد در پایان هفته گذشته اعلام شد، روز ۱۳ آوریل به اجرا در آمد. آمریکا اعلام کرده است که مانع ورود یا خروج کشتیها از بنادر ایران خواهد شد.
این اقدام، در پی بستن تنگه هرمز توسط ایران در واکنش به حملات هوایی آمریکا و اسرائیل در روز نهم اسفند (۲۸ فوریه)، آتشبس شکننده دو هفتهای را در معرض خطر قرار داده و باعث افزایش بیشتر قیمت نفت که از پیش نیز صعودی بود، شده است. محاصره کشتیها و نفت ایران تأثیر محسوسی نیز بر چین، به عنوان بزرگترین خریدار نفت ایران، خواهد داشت.
چین درباره محاصره دریایی چه گفته است؟
سخنگوی وزارت امور خارجه چین در یک کنفرانس مطبوعاتی در روز سهشنبه ۱۴ آوریل (۲۵ فروردین)، این اقدام را "خطرناک و غیرمسئولانه" خواند و هشدار داد که این محاصره «تنها به تشدید تقابل، افزایش تنش و تضعیف آتشبس شکننده منجر خواهد شد.»
وانگ یی، وزیر خارجه چین، نیز دوشنبه گذشته در پکن، در دیدار با مقامهای امارات متحده عربی گفت که مسدود کردن تنگه هرمز «در خدمت منافع مشترک جامعه بینالمللی نیست.»
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
این آبراه راهبردی که شریان حیاتی صادرات انرژی خاورمیانه به شمار میرود، در شرایط عادی حدود ۲۰ درصد از عرضه جهانی نفت را شامل میشود. ترامپ یکشنبه گذشته در شبکه اجتماعی خود "تروث سوشال" نوشت: «کشورهای دیگر نیز در این محاصره مشارکت خواهند داشت»، اما مشخص نکرد منظورش کدام کشورهاست.
رسانههای دولتی چین این ادعا را رد کرده و گفتهاند واشنگتن «با کشاندن کشورهای بیشتر به این درگیری، منطق مسئله را تحریف کرده، زیرا ریشه اصلی محاصره هرمز در عملیات نظامی ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران نهفته است.»
این موضعگیری با اظهارات گوئو جیاکون، سخنگوی وزارت خارجه چین، همسو است که دوشنبه گذشته گفته بود، اختلال در کشتیرانی در تنگه هرمز ناشی از درگیری با ایران است و راهحل آن برقراری فوری آتشبس است.
رسانههای دولتی چین همچنین اقدام واشنگتن را "محاصرهای در پاسخ به یک محاصره" توصیف کرده و آن را به "زدن قفل دیگری به یک دوچرخه دزدیدهنشده" تشبیه کردهاند.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
اما چین محاصره آمریکا را چگونه تفسیر میکند و واشنگتن واقعاً سعی دارد چه کسی را تحت فشار قرار دهد؟
فشار بر چین برای ورود به صحنه
ژانگ لون، استاد دانشگاه سرژی-پاریس، در گفتوگو با دویچه وله این محاصره را "پاسخی متقابل" توصیف کرد و هدف آن را نیز "کشاندن چین به صحنه" دانست.
به گفته ژانگ، اگر کاخ سفید بتواند پکن را وادار به تحت فشار گذاشتن تهران برای پذیرش شروط آمریکا کند، ممکن است بتواند راهی برای خروج از بحران و حفظ آبرو بیابد. به گفته او، اگر چین، با توجه به سبک معاملهگرانه ترامپ، چنین امتیازی به او بدهد، میتواند در مذاکرات آینده، مثلاً بر سر تایوان، اهرم فشاری به دست آورد.
بیشتر بخوانید: تأثیر جنگ ایران بر تضعیف استراتژی آمریکا در قبال چین
با این حال، ژانگ معتقد است چین مستقیماً در جنگ خاورمیانه مداخله نخواهد کرد. به گفته او، هرچند محاصره تنگه هرمز منافع چین را تحت تأثیر قرار میدهد، اما اولویت راهبردی پکن حفظ توازن ظریف از طریق روابط باثبات با همه طرفهای درگیر است.
روایت چین: "خروج آبرومندانه" و "صحنهسازی پیروزی"
رسانههای دولتی چین محاصره اقتصادی توسط آمریکا را بخشی از "منطق سلطهجویانه" توسل به زور در هنگام شکست مذاکرات توصیف کردهاند. بر اساس این روایت، واشنگتن پیش از آغاز جنگ، در جریان مذاکرات و نیز در دور اخیر گفتوگوها با میانجیگری پاکستان، در حال بسیج نظامی در خاورمیانه بوده است.
در این روایت، آمریکا به عنوان کشوری تصویر میشود که به دنبال "خروجی آبرومندانه" از درگیری است و حتی تلاش میکند با "صحنهسازی پیروزی" چنین القا کند که به اهداف خود در ایران، از جمله تغییر رژیم و موفقیت در حملات، دست یافته است.
با این حال، رسانههای دولتی چین تنگه هرمز را "نقطه ضعف مهلک" آمریکا میدانند که نمیتوان آن را کتمان کرد. به گفته آنها، شکست در ایران، همراه با از دست دادن کنترل بر تنگه هرمز، افزایش قیمت نفت و تورم، میتواند پیامدهای مستقیمی برای دولت ترامپ در انتخابات میاندورهای ماه نوامبر داشته باشد.
قمار پرخطر
در روایت رسمی چین، انسداد تنگه هرمز توسط ایران نشانهای از "برتری تاکتیکی" تهران در برابر آمریکا و اسرائیل تلقی میشود. از نگاه ایران، تغییر رویکرد واشنگتن از تهدید به بازگشت به میز مذاکره، نشانگر تابآوری و امتناع از تسلیم شدن در برابر فشار نظامی است.
در مقابل، تصمیم آمریکا برای محاصره بنادر ایران، در چین به عنوان تلاشی برای جبران ضعف در مذاکرات پس از ناکامی اقدامات نظامی، از جمله عدم تحقق هدف تغییر رژیم، تعبیر میشود. استدلال این است که قطع دسترسی ایران به تنگه هرمز میتواند منابع مالی حیاتی جمهوری اسلامی را کاهش داده، قدرت چانهزنیاش را تضعیف کند و رژیم را به توافق با واشنگتن وادارد.
با این حال، رسانههای دولتی چین محاصره اقتصادی ایران توسط آمریکا را اغلب "قمار" مینامند و میگویند در حالی که واشنگتن به دنبال شکستن بنبست از طریق فشار حداکثری است، توان موشکی ایران میتواند به تشدید بیشتر تنشها منجر شود. در شرایطی که هر دو طرف در آمادهباش نظامی هستند، شکست مذاکرات میتواند خطر گسترش درگیری را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.
فشار بلندمدت بر امنیت انرژی چین
ژانگ لون به دویچه وله میگوید، فراتر از پاسخ به درخواستهای اسرائیل، تنشهای دیرینه آمریکا و ایران و نگرانیها از برنامه هستهای جمهوری اسلامی، عامل کلیدی دیگر، هدف گستردهتر واشنگتن برای کنترل منابع انرژی جهانی است؛ هدفی که ترامپ بارها بر آن تأکید کرده است.
به گفته ژانگ، در این چارچوب، بُعدی از "فشار راهبردی گستردهتر" بر چین هم وجود دارد. آمریکا پیشتر فشار بر ونزوئلا را تشدید کرده است. اگر ایران هم تحت نفوذ واشنگتن قرار گیرد و واشنگتن بخواهد روسیه را، احتمالاً از طریق امتیازات مربوط به اوکراین، بیشتر درگیر ماجرا کند، دسترسی چین به منابع نفتی میتواند به میزان قابل توجهی محدود شود.
این در حالی است که با وجود تلاش پکن برای گذار از نظامهای سنتی انرژی به نظامهای پایدارتر، نفت همچنان برای این کشور حیاتی است.
بنا بر گزارشها، چین به عنوان بزرگترین خریدار نفت ایران و شریک کلیدی آن، در جریان گفتوگوهای آتشبس هفته گذشته با مقامهای ایرانی در تماس بوده و تهران را به پذیرش شروط مطرحشده در مذاکرات با میانجیگری پاکستان ترغیب کرده است.
با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا چین علناً نقش ضامن در هرگونه توافقی در آینده را برعهده خواهد گرفت یا نه.
حمایت نظامی یا "ابزار" جایگزین؟
طبق گزارش اخیر شبکه خبری سیانان، منابع اطلاعاتی آمریکا مدعی شدهاند که چین سلاحهایی را در اختیار ایران قرار داده یا در حال آمادهسازی چنین اقدامی است.
ترامپ هشدار داده است که در صورت ارائه حمایت نظامی به تهران، چین ممکن است با تعرفههای جدیدی تا سقف ۵۰ درصد مواجه شود. وزارت خارجه چین این ادعاها را به عنوان "اتهامات بیاساس" رد کرده است.
هو شیجین، چهره برجسته رسانهای چین، در یادداشتی در وبسایت چینی "فونیکس"، این ادعاها را "اتهاماتی پیشدستانه" برای مقابله با بازدارندگی چین توصیف کرد و نوشت که پکن "هنوز کارتهای زیادی برای بازی دارد".
ژانگ لون نیز خاطرنشان میکند که چین ابزارهای دیگری، از جمله صادرات عناصر خاکی کمیاب در اختیار دارد. او میگوید: «اگر آمریکا تنگه هرمز را به سلاح تبدیل کند، چین هم میتواند عناصر خاکی کمیاب را به سلاح تبدیل کند.»