آیا کشورهای خلیج فارس به توافق ایران و آمریکا اعتماد دارند؟
۱۴۰۵ تیر ۴, پنجشنبه
در حالی که ایران و آمریکا نخستین دور مذاکرات خود برای اجرای تفاهمنامه پایان جنگ را در سوئیس به پایان رساندهاند و دو طرف از "پیشرفت" و آغاز مذاکرات فنی سخن میگویند، در پایتختهای عربی خلیج فارس نگاه دیگری به این تحولات شکل گرفته است.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
برای بسیاری از دولتهای عرب منطقه، پایان جنگ خبر مثبتی است، اما این پرسش همچنان باقی است که آیا توافق تازه، امنیت آنها را تقویت میکند یا جایگاه منطقهای ایران را؟
همین نگرانیها باعث شده مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، تنها چند روز پس از پایان جنگ، راهی امارات، کویت و بحرین شود تا به متحدان سنتی واشنگتن اطمینان دهد که مذاکرات با تهران به قیمت امنیت آنها پیش نخواهد رفت.
تفاهمنامه میان تهران و واشنگتن با هدف توقف درگیریها، باز ماندن تنگه هرمز، آغازمذاکرات فنی درباره برنامه هستهای و فراهم شدن زمینه کاهش تحریمها امضا شده است.
بیشتر بخوانید:مذاکرات سوئیس؛ نقشه راه ۶۰ روزه ایران و آمریکا تا کجا پیش خواهد رفت؟
با این حال، بسیاری از مسائل حساس منطقهای، از جمله برنامه موشکی ایران، فعالیت گروههای متحد تهران و آینده حزبالله لبنان، فعلا از متن توافق کنار گذاشته شدهاند.
همین موضوع باعث شده بسیاری از کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس با احتیاط به این توافق نگاه کنند.
بر اساس گزارش سیانان، نگرانی اصلی این کشورها دیگر فقط برنامه هستهای ایران نیست، بلکه این است که آیا توافق جدید باعث تقویت موقعیت منطقهای جمهوری اسلامی خواهد شد یا نه.
جنگی که اعتماد به آمریکا را متزلزل کرد
جنگ اخیر میان ایران، آمریکا و اسرائیل تنها تهران و تلآویو را تحت تاثیر قرار نداد. بلکه بسیاری از کشورهای عربی منطقه نیز در معرض حملات ایران قرار گرفتند و برای نخستین بار در سالهای اخیر، امنیت زیرساختهای انرژی و حملونقل دریایی آنها به شکل مستقیم تهدید شد.
این اتفاق بار دیگر پرسشی قدیمی را زنده کرد که اگر بحران بزرگ دیگری رخ دهد، آیا آمریکا حاضر است برای دفاع از متحدان عرب خود در خلیج فارس وارد جنگ شود؟
همین تردید سابقهای طولانی دارد. پس از حمله سال ۲۰۱۹ به تاسیسات نفتی آرامکو در عربستان سعودی نیز بسیاری از کشورهای منطقه دریافتند که حتی حمله مستقیم به زیرساختهای حیاتی آنها الزاما به واکنش نظامی آمریکا علیه ایران منجر نمیشود.
سفر روبیو و تماس تهران و ریاض
در چنین شرایطی، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، سفر دورهای خود به امارات، کویت و بحرین را آغاز کرد.
او روز چهارشنبه ۲۴ ژوئن (۳ تیر) در ابوظبی در دیدار با شیخ محمد بن زاید، رئیس امارات متحده عربی، بر "تعهد قاطع" آمریکا به امنیت این کشور تاکید کرد.
روبیو سپس در کویت اعلام کرد، واشنگتن همه تصمیمهای مربوط به مذاکرات با ایران را با کشورهای عرب خلیج فارس هماهنگ خواهد کرد.
او در نشست شورای همکاری خلیج فارس در بحرین نیز گفت: «ما خواهان توافق با ایران هستیم، اما نه به هر قیمتی. ما توافقی خوب، پایدار و قابل راستیآزمایی میخواهیم.»
وزیر خارجه آمریکا همچنین تاکید کرد، واشنگتن هیچ اقدامی که امنیت متحدانش را تضعیف کند انجام نخواهد داد و افزود: «برنامه موشکی ایران نیز در مذاکرات آینده مورد بحث قرار خواهد گرفت.»
همزمان با سفر روبیو، وزارت خارجه عربستان سعودی اعلام کرد فیصل بن فرحان، وزیر خارجه این کشور، با عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران، روز چهارشنبه ۳ تیر (۲۴ ژوئن) بصورت تلفنی گفتوگو کرده است.
بر اساس بیانیه وزارت خارجه عربستان، دو طرف درباره روند مذاکرات ایران و آمریکا، اجرای تفاهمهای حاصلشده و همچنین تحولات منطقه گفتوگو کردند و بر ضرورت ادامه مسیر دیپلماسی و گفتوگو برای تامین منافع کشورهای منطقه تاکید کردند.
این تماس نشان میدهد که ریاض، در کنار حفظ روابط راهبردی با واشنگتن، همزمان کانال ارتباطی خود با تهران را نیز فعال نگه داشته است.
نگرانی اصلی کشورهای عربی چیست؟
اگرچه کشورهای عربی از پایان جنگ استقبال کردهاند، اما هنوز نسبت به آینده توافق اطمینان ندارند.
کامبیز غفوری، تحلیلگر سیاسی، در گفتوگو با دویچه وله فارسی میگوید: «کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس بیش از هر چیز خواهان امنیتاند. اگر توافقی بشود که تهران را از ناامنسازی منطقه بازدارد، کشورهای حاشیهی خلیجفارس هم از آن استقبال خواهند کرد.»
او اما با بیان اینکه مشکل اصلی، نبود اعتماد است میگوید: «کارنامهی حدودا پنجدههای این حکومت نشان میدهد که به دنبال توسعهطلبی ایدئولوژیک شیعی در منطقه است. برای همین عربهای منطقه با تردید به این توافق و تعهدات ایران نگاه میکنند. از طرفی، تغییر سیاستهای آمریکا نسبت به متحدانش در خلیج فارس با تغییر رئیس جمهور در کاخ سفید، کشورهای حاشیهی خلیج فارس را در دائمیبودن توافق دچار تردید میکند.»
با ابنحال، یکی از مهمترین بخشهای تفاهم اخیر به باز ماندن تنگه هرمز مربوط میشود.
این آبراه، مسیر عبور حدود یکپنجم نفت جهان است و بسته شدن آن در جریان جنگ، شوک بزرگی به بازار انرژی وارد کرد.
اکنون توافق جدید، عبور امن کشتیها را تضمین کرده است، اما همزمان نگرانیهای جدیدی نیز ایجاد شده است.
علیاصغر فریدی، روزنامهنگار و تحلیلگر سیاسی، در این خصوص به دویچه وله میگوید: «بازگشایی تنگه هرمز برای اقتصاد کشورهای منطقه یک نجات واقعی بود، اما این توافق همزمان نقش ایران را در نظارت بر یکی از مهمترین مسیرهای تجارت انرژی جهان پررنگتر کرده است.»
او معتقد است که این موضوع میتواند موازنه قدرت در خلیج فارس را تغییر دهد.
برنامه موشکی؛ غایب بزرگ توافق
یکی از مهمترین انتقادهای کشورهای عربی به تفاهم اخیر، سکوت آن درباره برنامه موشکی ایران است.
در حالی که مذاکرات فعلا بر پرونده هستهای متمرکز شده، بسیاری از دولتهای منطقه برنامه موشکی جمهوری اسلامی را تهدیدی فوریتر از فعالیتهای هستهای میدانند.
فریدی میگوید: «برنامه موشکی مهمترین غایب این توافق است. جنگ اخیر نشان داد این برنامه برای کشورهای منطقه تا چه اندازه اهمیت دارد، اما توافق درباره آن کاملاً ساکت است.»
او یادآوری میکند، حتی شماری از سناتورهای آمریکایی نیز هشدار دادهاند که هر توافق بلندمدت بدون پرداختن به برنامه موشکی ایران، در کنگره آمریکا با مشکل روبهرو خواهد شد.
موضوع دیگر، آینده حزبالله لبنان است. در حالی که تهران میگوید تفاهم اخیر شامل کاهش تنش در لبنان نیز میشود، اسرائیل همچنان بر ادامه عملیات خود علیه حزبالله تاکید دارد.
فریدی معتقد است همین مسئله میتواند به بزرگترین چالش توافق تبدیل شود.
او میگوید: «مسئله حزبالله احتمالا خطرناکترین متغیر برای ثبات این توافق است. اگر میلیاردها دلار از داراییهای بلوکهشده ایران آزاد شود، نگرانی بسیاری از کشورهای منطقه این است که بخشی از این منابع در اختیار گروههای همپیمان تهران قرار گیرد؛ در حالی که توافق هیچ محدودیتی در این زمینه تعیین نکرده است.»
کشورهای عربی به دنبال امنیتی مستقلتر؟
جنگ اخیر باعث شده برخی دولتهای عربی بیش از گذشته به فکر کاهش وابستگی امنیتی خود به آمریکا باشند.
گزارشهای منتشرشده نشان میدهد برخی کشورهای منطقه در حال بررسی تنوعبخشی به منابع خرید تسلیحات، توسعه همکاریهای دفاعی با شرکای جدید و حتی بررسی ایده توافقهای امنیتی منطقهای با ایران هستند.
در همین حال، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، نیز اعلام کرده تهران آماده امضای توافقهای امنیتی با کشورهای اسلامی، بهویژه کشورهای حوزه خلیج فارس، بر پایه همکاریهای اقتصادی است.
علیرغم فضای نسبتا مثبت مذاکرات، هنوز هیچ تضمینی وجود ندارد که تفاهم فعلی به یک توافق پایدار تبدیل شود.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
پرونده هستهای، ذخایر اورانیوم غنیشده، برنامه موشکی، آینده حزبالله، شبکه گروههای متحد ایران، تحریمها و سازوکار راستیآزمایی، همگی قرار است طی ۶۰ روز آینده در مذاکرات فنی بررسی شوند.
علیاصغر فریدی معتقد است: «کشورهای خلیج فارس این توافق را نه صلح، بلکه وقفهای ضروری میبینند؛ فرصتی که اگر ۶۰ روز آینده به درستی مدیریت نشود، میتواند دوباره به بحران منجر شود.»
در نهایت، شاید بتوان گفت مهمترین دستاورد توافق فعلی، نه حل اختلافهای چند دههای، بلکه جلوگیری از بازگشت فوری جنگ بوده است. اینکه این وقفه به صلحی پایدار تبدیل شود یا تنها آتشبسی موقت باشد، به نتیجه مذاکرات فنی، رفتار ایران و آمریکا، موضع اسرائیل و همچنین میزان اعتماد کشورهای عربی به نظم امنیتی جدید منطقه بستگی خواهد داشت.