پاول سلان؛ ساکن ملول خانه‌ی زبان | فرهنگ و هنر | DW | 19.04.2010
  1. Inhalt
  2. Navigation
  3. Weitere Inhalte
  4. Metanavigation
  5. Suche
  6. Choose from 30 Languages

فرهنگ و هنر

پاول سلان؛ ساکن ملول خانه‌ی زبان

پاول سلان یکی از بزرگترین شاعران آلمانی‌زبان قرن بیستم به‌شمار می‌رود؛ شاعری که جز در خانه‌ی زبان، همه‌جا احساس غربت می‌کرد. مطابق روایت‌های رسمی مرگ خود خواسته‌ی او در روز بیستم آوریل ۱۹۷۰ در فرانسه اتفاق افتاد.

پاول سلان

پاول سلان

زندگی و شعر پاول سلان سراسر با جنگ دوم جهانی آمیخته، یا به تعبیر درست‌تر آغشته و تحت تاثیر آن است. زادگاه او، چرنوویتس، که در زمان تولدش، ۲۳ نوامبر ۱۹۲۰، در رومانی واقع بود اکنون در محدوده جغرافیایی کشور اوکراین قرار دارد.

بسیاری از اعضای اقلیت یهودی‌تبار آلمانی‌زبانی که خانواده سلان به آن تعلق داشت، در دوران جنگ، یا مجبور به فرار از سرزمین‌شان شدند یا در اردوگاه‌های نازی‌ها پس از تحمل فشار فراوان جان باختند. پاول سلان از قربانیان جان به‌دربرده‌ی گروه اول بود، و پدر و مادرش در گروه دوم جا داشتند. کابوس این دوران تلخ هرگز شاعر را رها نکرد و عاقبت، چهل سال پیش، او را به کام مرگی خودخواسته فرستاد.

زادگاهی که دست به دست شد

شمال رومانی و زادگاه سلان ۱۹۴۰ به اشغال سربازان ارتش سرخ شوروی درآمد و یک سال بعد شاهد یورش نیروهای آلمان و ارتش رومانی بود. یهودیان پس از تسخیر این منطقه مجبور به زندگی در «گتو» شدند. عده‌ای را نیز اردوگاه‌های مرگ انتظار می‌کشید.

مقبره‌ی پاول سلان

مقبره‌ی پاول سلان

پدر سلان ۱۹۴۲ بر اثر بیماری در اردوگاه از دنیا رفت و مادرش تیرباران شد. پاول سلان نیز مدتی در اردوگاه‌های کار اجباری رومانی به کار گماشته شد. تابستان سال ۱۹۴۴ نیروهای شوروی دوباره این منطقه را اشغال کردند و پاول سلان پس از خاتمه‌ی جنگ تا سال ۱۹۴۷ در این شهر به تحصیل ادامه داد.

سلان یک سال پس از پایان تحصیلاتش در رشته‌ی زبان و ادبیات رومانیایی، راهی پایتخت اتریش، وین، شد و بعد به پاریس رفت. نخستین مجموعه شعر او نیز در همین سفر در وین منتشر شد، اما غلط‌های چاپی فراوان و صفحه‌بندی نامناسب آن شاعر مهاجر را برآن داشت تا اندکی بعد خواهان جمع‌آوری تمام نسخه‌های کتاب شود.

کتابی که سلان آن را به عنوان اولین مجموعه از شعرهایش قبول داشت، «خشخاش و حافظه»، سه سال بعد در اشتوتگارت آلمان انتشار یافت. چاپ این مجموعه و تعدادی شهر در نشریه‌ها شهرت زیادی برای سلان به همراه داشت و راه او را برای تثبیت شدن در میان مهمترین شاعران آلمانی‌زبان پس از جنگ هموار کرد.

روابط عاشقانه با اینگه‌بورگ باخمن

روابط او با دو زن شاعر از این میان، نلی زاکس و اینگه‌بورگ باخمن، ویژگی خاصی دارد. سلان و نلی زاکس دوستی عمیقی داشتند که در مورد آن مطالب زیادی منتشر شده. نامه‌نگاری‌های این دو نیز در سال ۱۹۹۳ انتشار یافت. اما روابط عاشقانه سلان و باخمن موضوعی است که جزییات آن تازه یک سال پیش آشکار شد.

اینگه‌بورگ باخمان

اینگه‌بورگ باخمان

پاول سلان در سال ۱۹۵۱ در پاریس با زن هنرمندی به نام گیزله لسترانگه آشنا می‌شود و یک سال بعد با او ازدواج می‌کند. آنگونه که از دفتر یادداشت‌های روزانه‌ی سلان و نامه‌نگاری‌های او با باخمن، که سال ۲۰۰۹ منتشر شد برمی‌آید، این دو شاعر اواخر دهه‌ی چهل و اوایل دهه‌ی پنجاه میلادی رابطه‌ای عاشقانه با یکدیگر داشته‌اند که پس از مدتی وقفه در سال‌های ۱۹۵۷ و ۱۹۵۸ نیز از سر گرفته شده است.

سلان که تا سه سال قبل از مرگش با همسر و تنها پسرش با هم زندگی می‌کردند، از سال ۱۹۶۷ جدا شدند اما روابط دوستانه‌ی خود را حفظ کردند. ظاهرا مجموعه شعر «خشخاش و حافظه» در اصل به باخمن هدیه شده است. دلشمغولی‌های ادبی این دو شاعر موضوع برخی از نامه‌های آنهاست. اما سلان چه در این نامه‌ها و چه در نامه‌ها و یادداشت‌های دیگر نشان می‌دهد که جان بیقرار شاعر هرگز از فجایع جنگ دوم جهانی رها نشد. سلان گرچه اعتقادات مذهبی نداشت، تمام عمر با تبار یهودی خود و سرنوشت هولناک این قوم به نوعی درگیر بوده است.

احساس گناه بی‌گناهان

شعر پاول سلان از شعرهای ساده‌فهم زبان آلمانی محسوب نمی‌شود. اشاره‌های فراوان او به متون دیگر، به ویژه متون مذهبی و عرفانی یهودیان از سویی، و شیوه‌ی او در به‌کارگیری زبان از سوی دیگر، فهم شعرهای پاول سلان را حتا برای بسیاری از المانی‌زبانان دشوار می‌کند. سلان هر جا لازم دید در ساختار و نحو زبان دستکاری کرد تا آن را قادر به بیان مضمون‌هایی کند که به اعتقاد بسیاری بیان‌ناپذیر می‌رسند.

یکی دیگر از مسائلی که سلان را چون بسیاری دیگر از بازماندگان یهودی‌تبار جنگ جهانی دوم و هولوکاست رنج می‌داد، احساس گناهی است که در مواجهه با بی‌گناهی میلیون‌ها انسان که در کوره‌های آدم‌سوزی، و اردوگاه‌های کار اجباری جان باختند به وجود می آید.

شروع انتشار شعرها و ترجمه‌های پاول سلان، آغاز آشنایی او با بخشی از مهم‌ترین شاعران معاصر آلمانی‌زبان نیز بود.

شروع انتشار شعرها و ترجمه‌های پاول سلان، آغاز آشنایی او با بخشی از مهم‌ترین شاعران معاصر آلمانی‌زبان نیز بود.

پاول سلان در سال‌های آخر عمرش ماه‌ها کارش به درمانگاه و آسایشگاه روانی کشید. ظاهرا یکبار نیز، ۱۹۶۶، در حالتی که احساس تعقیب شدن او را دچار جنون آنی کرده بود با چاقو به همسرش حمله می‌کند. تصمیم به جدایی این دو، پس از این حادثه اتفاق افتاد.

دریچه‌ای رو به شعر سلان

پاول سلان در بسیاری از شعرهایش رنج یهودیان در اردوگاه‌های مرگ را دست‌مایه‌ی کار خود کرده است. مشهورترین نمونه از این شعرها «فوگ مرگ» اوست که به گونه‌ای دریچه‌ی آشنایی جهانیان با او شده. تقریبا در هیچ کشوری گزیده‌ی شعرهای سلان بدون «فوگ مرگ» منتشر نشده است. زبان فارسی نیز از این قاعده مستثنا نبوده. از این شعر نزدیک به ده ترجمه‌ی منتشر شده به فارسی وجود دارد.

منتقدان در مورد میزان توفیق این ترجمه‌ها و اصولا ترجمه‌پذیری شعرهای سلان بحث‌های فراوانی کرده‌اند. برخی معتقدند برگردان همه‌ی شعرهای سلان به خیلی از زبان‌ها بسیار دشوار و تقریبا ناممکن است. ویژگی‌های کلامی و اشاره‌های او به فرهنگ مسیحی – یهودی، به ویژه در زبان کشورهایی که با این سنت‌ها کمتر آشنا هستند، به از دست رفتن برخی از جنبه‌های خلاقانه شعر سلان منجر می‌شود. از سوی دیگر برای معرفی کسی که یکی از بزرگترین شاعران قرن بیستم خوانده می‌شود، چاره‌ی دیگری نیز جز ترجمه‌ی شعرهایش نیست.

شهروند جهان زبان

پاول سلان نه تنها با فرهنگ و ادبیات چند کشور آشنا بود، که به چند زبان نیز تسلط داشت. شاعر رومانیایی‌الاصل خیلی پیش از آنکه در سال ۱۹۵۵ به تابعیت فرانسه درآید زبان این کشور را فرا گرفته بود. انگلیسی، روسی و ایتالیایی نیز از زبان‌های دیگری بودند که سلان از آنها به عنوان زبان مبدا و بعضا مقصد در ترجمه‌هایش استفاده کرده است.

فهرست شاعرانی که سلان آثارشان را به زبان‌های مختلف ترجمه کرده بسیار طولانی است. در این فهرست سهم روس‌ها، از جمله ماندلشتام و یسه‌نین، و فرانسوی‌ها، از بودلر و رمبو تا مالارمه و پل والری، قابل توجه‌تر است. در میان بیش از چهل شاعر و نویسنده‌ای که سلان به ترجمه‌ی آثارشان پرداخته به نام‌هایی چون جوزپه اونگارتی، فرناندو پسوآ، و امیلی دیکنسون نیز برمی‌خوریم.

اگر انبوه شعرهای ترجمه شده سلان از زبان‌های مختلف را در نظر بگیریم، ساکن و شهروند زبان خواندن او اغراق‌آمیز نیست؛ ساکن ناآرام جهانی که جنازه‌ی شاعر را نیز با آرامش نپذیرفت. تاریخ دقیق مرگ سلان با قطعیت مشخص نیست. از شواهد چنین برمی‌آید که او بیستم آوریل ۱۹۷۰ خود را در رودخانه‌ای در پاریس غرق کرده باشد. پیکر بی‌جان پاول سلان ده روز بعد (اول ماه مه) ده کیلومتر دورتر از محلی پیدا شده که او ظاهرا خود را به آب سپرده بود.

بهزاد کشمیری‌پور

تحریریه: شهرام احدی

مطالب صوتی و تصویری مرتبط

  • تاریخ 19.04.2010
  • چاپ چاپ مطلب
  • لینک کوتاه شده https://p.dw.com/p/N0IH
  • تاریخ 19.04.2010
  • چاپ چاپ مطلب
  • لینک کوتاه شده https://p.dw.com/p/N0IH
تبلیغات