جنگ ایران، چالشی برای دیپلماسی چندجانبهگرای هند
۱۴۰۵ اردیبهشت ۲۷, یکشنبه
هند مدتها به انجام کاری افتخار میکرد که تنها شمار اندکی از قدرتهای بزرگ قادر به انجام آن بودند. این کشور از ایران نفت خرید، روابط دفاعی با اسرائیل برقرار کرد، مناسبات خود با آمریکا را گسترش داد و همزمان روابط اقتصادی با پادشاهیهای حوزه خلیج فارس را توسعه بخشید، در حالی که همواره تأکید میکرد وارد بلوکبندیهای منطقهای یا ائتلافهای رسمی نخواهد شد.
اما جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، اکنون این فرمول را به مرز نهاییاش رسانده است. به نظر میرسد نارندرا مودی، نخستوزیر هند، نیز فشارها را احساس میکند. او از روز جمعه گذشته ۱۵ مه (۲۵ اردیبهشت) سفر هفتروزه دیپلماتیکی را آغاز کرد که شامل بازدید از امارات متحده عربی و چهار کشور اروپایی است.
جنگ ایران برای دهلی نو صرفاً یک بحران انرژی در منطقهای دوردست نیست. این جنگ چالشی مستقیم برای یکی از بنیانهای اصلی سیاست خارجی هند در خاورمیانه است؛ سیاستی مبنی بر اینکه هند میتواند همزمان استقلال راهبردی خود را حفظ کند و فارغ از رقابتهای منطقهای، با تمام قدرتهای اصلی منطقه روابط نزدیک داشته باشد.
سیاست حفظ موازنه در فضایی "بسیار بیرحمتر"
آمیتاب ماتو، رئیس دانشکده مطالعات بینالمللی دانشگاه جواهر لعل نهرو در دهلی، میگوید هند چندین دهه را صرف سیاست حفظ موازنه خود کرد که ریشه در "واقعگرایی عملگرایانه" داشت. او در گفتوگو با دویچه وله گفت: «اما جنگ ایران هندسه جهان را بسیار بیرحمتر کرده است. استقلال راهبردی در یک نظم چندقطبی سیال بهترین کارکرد را دارد.»
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
ماتو افزود: «وقتی اردوگاههای رقیب به شکل همزمان وفاداری سیاسی، رعایت تحریمها و همسویی امنیتی را طلب میکنند، شرایط دشوارتر میشود.» با این حال برای ماتو کاملاً روشن است که در صورت افزایش فشارها، کدام مؤلفه اول از همه فرو خواهد پاشید.
او گفت: «اگر کار به نقطه بحرانی برسد، همیشه نخستین اقدام غریزی هند حفاظت از ثبات اقتصادی و امنیت انرژی خواهد بود. هیچ دولتی در دهلی نو نمیتواند شوکهای طولانیمدت نفتی، اختلال در کشتیرانی در تنگه هرمز یا موج فزاینده تورم داخلی را تحمل کند.»
ماتو با این حال، از توصیف چنین تغییری به عنوان گسست از واشنگتن یا تلآویو، خودداری میکند و میگوید: «آمریکا برای آینده راهبردی گستردهتر هند غیرقابل جایگزین است: فناوری، دفاع، موازنه در منطقه هند و اقیانوس آرام و دسترسی به سرمایه جهانی. اسرائیل شریک حیاتی در حوزه دفاع و اطلاعات است. کشورهای حوزه خلیج فارس برای انرژی، انتقال ارز و ثبات مهاجران اهمیت اساسی دارند. ایران نیز از نظر جغرافیایی و دسترسی زمینی اهمیت دارد.»
از نگاه ماتو، آنچه بحران جنگ ایران آشکار کرده چیزی فراتر از یک معضل سیاسی است: «هند دیگر تماشاگر تحولات غرب آسیا نیست. وابستگی این کشور به منطقه به این معناست که هر تشدید تنشی در آنجا اکنون مستقیماً جاهطلبیهای هند برای تبدیل شدن به یک قدرت بزرگ را به چالش میکشد. استقلال راهبردی دیگر یک شعار نیست؛ بلکه آزمون تابآوری است.»
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
به باور ماتو، این تناقض ریشه در موفقیت خود هند دارد. او افزود: «دهلی نو خواهان استقلال راهبردی است، اما با ادغام جهانی هرچه عمیقتر آن، حفظ موضع عدم تعهد ژئوپلیتیکی در زمان بحرانهای بزرگ نیز دشوارتر میشود. بیطرفی در غرب آسیای قطبیشده، دیگر نه یک موضع، بلکه بیشتر به یک تجمل تبدیل شده است.»
پایبندی بر چندجانبهگرایی برای عبور از روزهای سخت
همه این نظر را قبول ندارند که دکترین هند در آستانه فروپاشی قرار دارد. تی. اس. تیرومورتی، دیپلمات بازنشسته و نخستین نماینده هند در تشکیلات خودگردان فلسطینی، معتقد است که جنگ ایران در واقع دلیل دیگری برای ادامه همین مسیر از سوی دهلی نو است.
او به دویچه وله گفت: «سیاست چندجانبهگرایی ما، از جمله در غرب آسیا، تاکنون عملکرد خوبی داشته و امکان تصمیمگیری مستقل و عبور از شکافهای منطقهای را گسترش داده است. تنها زمانی فضای راهبردی ما محدود میشود که از این رویکرد فاصله بگیریم و به سوی یکی از طرفها متمایل شویم.»
بیشتر بخوانید: بازگشت ناگزیر کارگران هندی؛ لرزه جنگ ایران بر اقتصاد خلیج فارس
تیرومورتی همچنین این ایده را رد میکند که هند میان امنیت انرژی و شراکتهای راهبردی، با انتخابی دوگانه روبهرو است: «ما در گذشته نه چندان دور نیز چنین وضعیتهایی را پشت سر گذاشتهایم و هم موفق به تأمین انرژی شدهایم و هم توانستهایم روابط خوب خود با اسرائیل و آمریکا را حفظ کنیم. تاریخ معاصر نشان میدهد که تصمیمهای هند در حوزه امنیت انرژی تصمیمهایی هوشمندانه بودهاند.»
افزایش فشارها پا به پای کاهش ذخایر نفتی
توان هند برای حفظ این راهبرد موازنهگرایانه تنها به مهارت دیپلماتیک وابسته نیست. این مسئله همچنین با تابآوری اقتصادی مرتبط است و هزینههای یک درگیری طولانی در منطقه برای دهلی نو روزبهروز دشوارتر میشود.
کشورهای حوزه خلیج فارس بخش بزرگی از نفت خام و گاز طبیعی هند را تأمین میکنند. بیش از ۹ میلیون هندی در کشورهای حوزه خلیج فارس زندگی و کار میکنند و انتقال ارز از سوی آنها بهشدت با اقتصاد داخلی هند گره خورده است. تنگه هرمز همچنان مهمترین نقطه فشار محسوب میشود. حتی احتمال ایجاد اختلال در این گذرگاه میتواند محاسبات واردات، هزینههای بیمه، تورم و ثبات مالی هند را به شدت تحت تأثیر قرار دهد.
دهلی نو با متنوعسازی تأمینکنندگان و اعزام نیروی دریایی هند برای حفاظت از کشتیهای تجاری به این موضوع واکنش نشان داده است، اما هیچکدام از این اقدامات ارزان نیستند. افزون بر این، گرچه ذخایر استراتژیک نفت هند میتوانند شوکهای موقت را تاب آورند، اما برای یک درگیری طولانیمدت در خلیج فارس آمادگی ندارند.
سفیر پیشین هند در ایران: هند باید بیطرف بماند
گدام دارمندرا، سفیر پیشین هند در ایران، میگوید هند در حال گسترش "روابط تاریخی نزدیک" خود با اعضای شورای همکاری خلیج فارس، شامل عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت، عمان و بحرین است. او به دویچه وله گفت: «به همین دلیل دهلی نو از جانبداری در اختلافات نوظهور خودداری خواهد کرد.»
دارمندرا افزود: «هند به عنوان واردکننده خالص انرژی، اولویت راهبردی خود را بر تقویت زنجیره تأمین هیدروکربن قرار خواهد داد. اختلال در تنگه هرمز و آسیب به زیرساختهای انرژی خلیج فارس، وابستگی سنتی هند به این منطقه را تحت فشار شدید قرار داده است.» با این حال دارمندرا معتقد است هند بیشتر به جای کنار گذاشتن استراتژی حفظ توازن، در حال تطبیق آن است.
سفیر پیشین هند در ایران افزود: «در این سناریو، آمریکا که اکنون صادرکننده اصلی نفت و گاز طبیعی مایع شده، میتواند در ترکیب واردات انرژی هند نقش ایفا کند. بنابراین نباید به این مسئله به چشم یک بازی با حاصل جمع صفر نگاه کنیم، بلکه باید آن را به عنوان یک بازی برد−برد در نظر بگیریم.» او همچنین تأکید کرد که حفظ «موضع بیطرفی همیشه آسان نیست، اما اکنون به دلیل تغییرات در خلیج فارس، یک ضرورت است.»
آیا هند در جنگ ایران به محور آمریکا−اسرائیل متمایل میشود؟
شاید ناخوشایندترین پرسش این نباشد که آیا هند رسماً طرف یکی را خواهد گرفت، بلکه این باشد که آیا مجموع وزن تصمیمهایش چنین انتخابی را برایش رقم زده است یا نه. شانتی ماریه دسوزا، بنیانگذار مؤسسه مستقل پژوهشی "مانترایا"، میگوید هند از لحاظ تاریخی استقلال استراتژیک را مفهومی انعطافپذیر میدانست که قادر به تطبیق با روابط متناقض است.
این پژوهشگر به دویچه وله گفت: «خود این مفهوم [استقلال استراتژیک] دچار بحران نشده، اما توان هند برای حفظ تعادل در روابط با مجموعهای از کشورها با منافع متضاد، قطعاً تحت فشار شدید قرار گرفته است و اگر جنگ بیشتر طول بکشد، تقریباً غیرممکن میشود.»
در شرایطی که دهلی نو همچنان در برابر همپیمانی رسمی مقاومت میکند، عمیقترین شراکتهای راهبردی، فناورانه و اقتصادی آن بیش از پیش با آمریکا، اسرائیل و کشورهای کلیدی خلیج فارس شکل گرفتهاند؛ در حالی که همزمان به دنبال حفظ روابط کاری خود با ایران هم هست.
دسوزا میگوید: «دهلی نو همچنان امیدوار است جنگ بهزودی از طریق میانجیگری، به عنوان بهترین سناریوی ممکن، پایان یابد. سفر کنونی مودی به چند کشور که از امارات آغاز شد، احتمالاً بازتاب همین تلاشهای دیپلماتیک است.»