1. پرش به گزارش
  2. پرش به منوی اصلی
  3. پرش به دیگر صفحات دویچه وله
عکس: Getty Images/AFP/M. Mahmoud

آیا حادثه منا بزنگاهی در روابط ایران و عربستان خواهد بود؟

میترا شجاعی
۱۳۹۴ مهر ۶, دوشنبه

در حادثه ناشی از ازدحام جمعیت در منا بیش از ۲۰۰ ایرانی جانشان را از دست دادند. آیا این رویداد جرقه‌ای برای شعله‌ور شدن آتش دشمنی میان ایران و عربستان خواهد بود یا ریشه مشکلات روابط بین دو کشور در جای دیگری است؟

https://p.dw.com/p/1GeqK

۷۱۷ نفر که بیش از ۲۰۰ نفرشان ایرانی بودند (بیش از یک چهارم) در ازدحام به وجود آمده در جریان مراسم "رمی جمرات" در منا کشته شدند. ایران، عربستان را متهم به بی‌مسئولیتی کرده و خواهان عذرخواهی مقامات سعودی شده است. عربستان هم ایران را به سیاسی‌کاری متهم می‌کند و وزیر امور خارجه‌اش گفته ایرانی‌ها بهتر است از این تراژدی به وجود آمده استفاده سیاسی نکنند.

حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران، سفرش به نیویورک را نیمه‌کاره گذاشته و به تهران بازگشته تا بتواند از نزدیک بر جریان بازگرداندن اجساد ایرانیان کشته‌شده از عربستان به ایران نظارت کند.

مقامات سعودی به هیأت ایرانی به سرپرستی وزیر ارشاد ویزا نمی‌دهند و گفته‌اند تنها وزیر بهداشت ایران می‌تواند برای نظارت بر وضعیت مجروحان حادثه به مکه برود.

روابط دو کشور تیره‌تر شده، لااقل به طور موقت. این روابط اما در طول ۳۰ سال گذشته هیچگاه روشن و آفتابی نبوده است. حالا اما دلایل برای این تیرگی بسیار است؛ دست کم از زمان توافق لوزان میان ایران و کشورهای پنج به علاوه یک.

یک ماه پس از توافق لوزان، کمپ‌دیوید در مصر میزبان کنفرانسی بود که به دعوت اوباما برای سران کشورهای عربی تشکیل شده بود. عربستان و متحدانش اما در این کنفرانس شرکت نکردند.

چندماه پس از لوزان، وین و توافق جامع اتمی با ایران. حالا دیگر عربستان ناراضی‌تر هم شده هر چند آن را آشکارا نشان نمی‌دهد. یکی از مقامات سعودی پس از توافق اتمی با ایران گفت: «به نظر امروز، روز خوبی است زیرا تلاش‌های ایران برای دستیابی به زرادخانه هسته‌ای متوقف شد.»

"بی‌تدبیری" مقامات ایران و عصبانیت عربستان

به نظر امیر طاهری، کارشناس کشورهای عربی، چند ماه پس از توافق اتمی، حادثه منا و شاید بی‌تدبیری برخی از سران جمهوری اسلامی ایران تیرگی روابط دو کشور را آشکارتر کرد.

امیر طاهری معتقد است پخش فیلمی قدیمی در رسانه‌های ایران و ربط دادن آن به حادثه منا و گفتن اینکه این واقعه به دلیل عبور کاروان نایب ولیعهد عربستان روی داده، یک اشتباه بزرگ بود که عربستان را بسیار عصبانی کرد.

اما دومین اشتباه تاکتیکی سران جمهوری اسلامی، به نظر این روزنامه‌نگار باسابقه، حمله شدید جناح نزدیک به روحانی و دولت به عربستان بود؛ واکنشی که تعجب مقامات سعودی را برانگیخت. مقامات عربستان سعودی بر این اعتقاد بودند که جناح روحانی و رفسنجانی خواهان بهبود رابطه با عربستان است، به خصوص که رفسنجانی هم سال‌ها رابطه بسیار خوبی با سعودی‌ها داشته است.

گفت‌وگو با امیر طاهری درباره حادثه منا

به نظر امیر طاهری، واکنش این گروه حتی از عکس‌العمل خامنه‌ای و نزدیکانش هم شدیدتر بود و همین مسئله باعث خشم عربستان شد. چون آنها می‌دیدند گروهی که فکر می‌کردند می​توانند با آن‌ها کنار بیایند، یعنی گروه رفسنجانی و روحانی و دیگران، الان شدیدترین موضع را در برابر این حادثه گرفته‌اند.

تضعیف جبهه موافق ایران در عربستان

امیر طاهری می‌گوید که رهبری عربستان هم مانند ایران یکدست نیست و در آنجا هم جناحی هست که خواهان بهبود روابط با ایران است. اما به گفته طاهری، اشتباه تاکتیکی جناح روحانی و رفسنجانی، باعث تضعیف موقعیت این افراد در عربستان شد، زیرا حالا مخالفان رابطه با ایران می‌توانند با استناد به گفته‌های تند مقامات معتدل ایرانی استدلال کنند که "معتدل​ها هم در تهران مثل بقیه هستند و حتی با این​ها هم نمی​شود کنار آمد".

گذشته از این، به نظر امیر طاهری، رفتار مقامات ایران مطابق با "آموزه‌های اسلامی هم نبود. طاهری می‌گوید: «در سنت اسلامی و حتی در سنت قبیله‌ای پیش از حضرت محمد این گونه است که وقتی یک عزا پیش می​آید، تمام مسائل فراموش می​شود و توجه‌ها جلب خود مسئله عزا و سوگواری برای آن​هایی که رفته​اند می‌شود. بنابراین سعودی​ها از این نظر هم فکر می​کنند ایران سنت​شکنی کرده و این مسئله را تبدیل به یک مسئله سیاسی کرده است.»

او به عکس‌العمل کشورهای مسلمان دیگر در قبال حادثه منا اشاره کرده و می‌گوید: «۵۷ کشور در دنیا هستند که اکثریت مسلمان دارند و عکس‌العمل تقریبا هیچ کدام از آن‌ها یک عکس​العمل سیاسی نبود. همه ابراز تاسف کردند و اعلام کردند که حاضریم به دولت سعودی کمک کنیم تا به این جریان رسیدگی کند و سعی کردند که مسئله جنبه سیاسی پیدا نکند.»

آیا روابط دو کشور تیره‌تر خواهد شد؟

حادثه منا و کشته شدن بیش از ۲۰۰ ایرانی اولین حادثه‌ای نیست که بر روابط میان ایران و عربستان سایه افکنده یا خواهد افکند. سال ۱۳۶۶ هم پس از آن که حجاج ایرانی در تظاهرات موسوم به "برائت از مشرکین" در مکه شعار "مرگ بر آمریکا" و "مرگ بر اسرائیل" سر ‌دادند، نیروهای امنیتی عربستان بر آنان آتش گشودند. در جریان این درگیری ۴۰۲ نفر کشته شدند که ۲۷۵ نفر از آنان ایرانی بودند.

ظاهرا دو کشور به این‌گونه حوادث و سایه‌های آن بر روابطشان عادت دارند. اما آیا این حادثه اخیر می‌تواند رابطه را باز هم تیره‌تر از قبل کند؟

بیشتر بخوانید:سفرهای پرخطر زائران ایرانی؛ زیارت با اعمال شاقه

امیر طاهری می‌گوید: «بدون تردید روابط تیره​تر خواهد شد. ولی مسائل ایران و عربستان سعودی عمیق​تر از این چیزهاست. هر دو کشور درگیر یک نبرد ایدئولوژیک هستند. جمهوری اسلامی یک نظام ایدئولوژیک است که می​خواهد انقلاب خود را صادر کند و اگر نکند، در داخل زیر فشار قرار می​گیرد. از طرف دیگر عربستان سعودی هم زیر فشار شدید سلفی​هاست و سلفی​ها اصولا شیعیان را مسلمان نمی​دانند. یعنی ریشه​های خیلی عمیقی در این زمینه هست.»

این کارشناس کشورهای عربی معتقد است اگر ایران و عربستان می‌توانستند خود را از بار ایدئولوژیک رها کنند شاید امیدی به بهبود روابطشان بود، چون این دو کشور منافع مشترک زیادی دارند؛ در خلیج فارس، در تولید نفت و در مبارزه با تروریسم.

طاهری اما می‌گوید: «ولی متاسفانه با اختلاف ایدئولوژیک این کار سخت می​شود. چون مسائل قابل لمس را می​شود با مذاکرات حل کرد. مثلا اختلاف مرزی، اختلاف تجارتی یا این چیزهایی که آدم می‌تواند ببیند و لمس بکند حلش آسان است. ولی مسائل ایدئولوژیک را نمی​شود. یعنی شما نمی​توانید به یکی دیگر بگویید به سبک من مسلمان باش. این گرفتاری اساسی است و تا دو طرف از سیاست خارجی​شان ایدئولوژی​زادیی نکنند به نظر من روابطشان درست نخواهد شد.»

پرش از قسمت در همین زمینه

در همین زمینه

پرش از قسمت گزارش‌های مرتبط

گزارش‌های مرتبط

پرش از قسمت گزارش روز

گزارش روز

Iran | Frau, Leben, Freiheit

ابراهیم رئیسی خواهان اجرای قانون حجاب شد

پرش از قسمت تازه‌ترین گزارش‌های دویچه وله
بازگشت به صفحه اصلی