افغانستان: شیعیان و اقلیتها همواره در ترس زندگی میکنند
۱۴۰۵ اردیبهشت ۱۰, پنجشنبه
۲۰ روز پس از یک حمله مرگبار بر غیرنظامیان شیعه در ولایت هرات، هیچ کسی در پیوند به آن بازداشت نشده و عاملان این حمله نیز مشخص نشده اند.
در این حمله مسلحانه بر شیعیان در نزدیکی زیارتگاهی در ولایت هرات، واقع در غرب افغانستان، در دهم ماه اپریل دستکم ۱۴ نفر کشته شدند. به گزارش رسانههای محلی، شمار زیادی نیز زخمی شدهاند.
شیعیان در میان جمعیت تخمینی ۴۵ میلیون نفری افغانستان یک اقلیت مذهبی اند. اکثر پیروان مذهب شیعه در افغانستان را هزارهها تشکیل میدهند. طالبان حاکم بر افغانستان، در مقابل، یک جنبش بنیادگرای سنیمذهب هستند.
«جای امنی برای شیعیان در افغانستان وجود ندارد»
از زمان بازگشت طالبان به قدرت در آگست ۲۰۲۱، این گروه بارها تأکید کردهاند که در سراسر کشور امنیت و ثبات برقرار کردهاند. سخنگویان طالبان همواره گفته اند که همه شهروندان، بدون توجه به وابستگی قومی یا مذهبی، تحت حفاظت قرار دارند.
اما ر. جعفری، باشنده هرات، که نامش به دلایل امنیتی تغییر داده شده، میگوید: «متأسفانه در افغانستان بهطور کلی هیچ جای امنی برای شیعیان وجود ندارد. پیش از این هم امن نبود.»
بیشتر بخوانید: حمله هرات: سیاستمداران خواهان بررسی رویداد شدند
برای مادر یکی از قربانیان حمله هرات، بحث دربارۀ ساختارهای امنیتی اهمیت درجهدوم دارد. او که نیز نمیخواهد نامش فاش شود، از ترس دائمی سخن میگوید. او به دویچهوله میگوید: «ما نمیتوانیم بخوابیم. هر روز انتظار داریم این حمله خشونتبار دوباره تکرار شود.»
او میگوید در روزی که حمله صورت گرفت، همراه خانوادهاش در این زیارتگاه حضور داشت: «تازه از نماز برگشته بودم که دیدم افراد مسلح مردان و زنان را جدا میکنند. ابتدا فکر کردم فقط میخواهند ما را بررسی کنند. اما بعد شروع به تیراندازی کردند. در شوک بودم و بعد از آن دقیقاً به یاد ندارم چه اتفاقی افتاد.»
به گفته این شاهد عینی، در مجموع ۱۴ نفر به خاک سپرده شدند و برخی زخمیها برای درمان به کشور همسایه، ایران، منتقل شدند. پسر و عروس او نیز زخمی شدهاند و اکنون او از نواسههایش مراقبت میکند.
او میگوید: «کودکان گریه میکنند و در ترس به سر میبرند. نمیخواهند به مکتب بروند، چون حتی از نگهبانان پیش مکتب هم میترسند. سلاحهایی که نگهبانان حمل میکنند، آن حادثه را به یادشان میآورد و باعث وحشتشان میشود.»
به گفته او، هیچ حمایتی از سوی مقامها دریافت نکردهاند: «در روز خاکسپاری، مقامها به ما اطمینان دادند که عاملان را پیدا میکنند، اما تا حالا هیچ اتفاقی نیفتاده است.»
او میگوید به ترک کشور فکر میکند: «میخواهیم از اینجا برویم، اما کجا؟ به ایران نمیتوانیم. آنجا مهاجر هستیم و جایگاهی نداریم. اگر میتوانستیم، میرفتیم.»
«آسیبپذیری ساختاری»
نیالا محمد از یک نهاد غیردولتی امریکایی که در مورد نفرت سازمانیافته تحقیق میکند، این حمله را نشانهای از یک مشکل عمیقتر میداند.
او میگوید: «حمله اخیر در هرات، آسیبپذیری مداوم جامعه شیعه در افغانستان را برجسته میکند. تفسیر فوقمحافظهکارانه سنی از اسلام از سوی طالبان، شیعیان را مرتد معرفی میکند. این نگاه، آنان را در معرض خطر بیشتر و خشونت جمعی قرار میدهد.»
به گفته نهادهای حقوق بشری، طالبان در دهههای گذشته مسئول چندین کشتار علیه جامعه شیعه بودهاند. در عین حال، در دوره کنونی حاکمیتشان نیز تبعیض سیستماتیک علیه شیعیان را ادامه داده اند. سازمانهای بینالمللی از زمان به قدرت رسیدن طالبان، اقدامهایی را مستندسازی کردهاند که بهطور خاص شیعیان را هدف قرار میدهد.
بیشتر بخوانید: گزارشگر ویژه ملل متحد: حمله به مراکز آموزشی هزارهها متوقف شود
دیدهبان حقوق بشر در جولای ۲۰۲۵ گزارش داد که ۲۵ خانواده هزاره بهزور از ولایت بامیان اخراج شدهاند. همچنان در بدخشان، حدود ۵۰ تن از اعضای جامعه شیعیان اسماعیلیه تحت تهدید خشونت، مجبور به تغییر مذهب به اسلام سنی شده اند.
شیعیان به حاشیه رانده شده اند
تدریس فقه شیعه در همه مکاتب افغانستان، حتی مکاتب خصوصی، ممنوع شده است، فقه شیعه از نظام قضایی برداشته شده، دسترسی به ادبیات شیعی محدود شده، رخصتی روز عاشورا لغو شده، مراسم سنتی نوروز ممنوع اعلام شده و هزارهها از خدمات دولتی عمدتاَ کنار زده شدهاند.
بسمالله تابان، رئیس پیشین مبارزه با جرایم جنایی وزارت داخله افغانستان و اکنون دانشجوی دکترا در دانشگاه یاگیلونین کراکوف، به بُعد ایدئولوژیک این وضعیت اشاره میکند.
او میگوید که ایدئولوژی طالبان و والی هرات نگاهی غیرانسانی به شیعیان دارد و آنها را منحرف میپندارد: «وقتی علیه این گروه فتوا صادر میشود و شیعیان کافر خوانده میشوند، دیگر نیازی نیست که رژیم مستقیماً دستور قتل شیعیان را بدهد، جنگجویان خودشان دست به این کار میزنند.»
در عین حال، تابان تأکید میکند که همبستگی اجتماعی نیز وجود دارد: «هر زمان که شیعیان قربانی شدهاند، شهروندان سنی خون اهدا کرده و همدردی نشان دادهاند.» به گفتۀ او، همزیستی اجتماعی پیچیدهتر از شعارهای ایدئولوژیک است.
مشکور کابلی، روحانی شیعه که در آلمان زندگی میکند، به وعدههای پیشین طالبان اشاره میکند: «طالبان بارها گفتهاند که از شیعیان محافظت میکنند. اگر واقعاً چنین نیتی داشتند، تا حالا باید آن را ثابت میکردند. طالبان هیچ مذهب دیگر جز مذهب سنی را نمیپذیرند و انتظار دارند دیگران به این مذهب بگرایند.»
او میگوید این انحصارگرایی مذهبی اعتماد را تضعیف میکند، اما باور دارد طالبان نخواهند توانست روابط میان سنیها و شیعیان افغانستان را نابود کنند.
برای ناظران، وضعیت شیعیان معیاری برای سنجش میزان مدارا و تحمل مذهبی طالبان سنیمذهب است. امنیت تنها به حضور نظامی محدود نمیشود، بلکه به رسمیتشناسی سیاسی، برابری حقوقی و حفاظت قابل اعتماد از اقلیتها وابسته است.
اما برای زن هراتی که در حمله اخیر قربانی داده است، این بحثها انتزاعی است: «من میترسم و نمیدانم چه خواهد شد. اما ما اینجا احساس امنیت نمیکنیم.»