توانایی موشکی و پهپادی ایران چقدر است؟
۱۴۰۵ فروردین ۵, چهارشنبه
با گذشت نزدیک به چهار هفته از جنگ امریکا و اسرائیل با ایران، موشکهای ایرانی همچنان اسرائیل و برخی کشورهای خلیج فارس را هدف قرار میدهند؛ در حالیکه واشنگتن و تلاویو ادعا میکنند بخش بزرگی از ذخایر موشکی ایران را از بین بردهاند.
کاخ سفید در ۱۴ مارچ در یک پست در شبکههای اجتماعی ادعا کرد که «توانایی موشکهای بالستیک ایران عملاً نابود شده»، اما ایران ۱۰ روز بعد نیز نشان داد که هنوز ظرفیت موشکی دارد و روز سهشنبه و چهارشنبه نیز چند حمله انجام داد.
بورجو اوزچلیک، تحلیلگر امنیت خاورمیانه در مرکز تحقیقاتی «انستیتوت خدمات شاهی متحده»، به دویچهوله گفت: «توانایی شلیک موشک [ایران] کاهش یافته، اما از بین نرفته است، و این قابل توجه است.»
در همین حال، کِلی گریکو از اندیشکده «مرکز ستیمسن» در شبکه ایکس نوشت که حملات امریکا و اسرائیل بر سکوهای پرتاب و انبارهای تسلیحاتی ایران، تأثیر محدودی داشته، زیرا ایران «تغییر عملیاتی» داده است.
او نوشت: «در روزهای نخست جنگ، ایران بیش از ۵۰۰ موشک بالستیک و بیش از دو هزار پهپاد شلیک کرد. میزان اصابت کمتر از پنج درصد بود. دفاعها موثر بود. شلیکها شدید بهنظر میرسید، اما بیشترشان مهار شد… میزان شلیکها [از سوی ایران] طی دو هفته بعد بیش از ۹۰ درصد کاهش یافت، اما میزان اصابت افزایش یافت.»
با توجه به پیچیدگی جنگ، میزان واقعی قدرت نظامی باقیمانده ایران بهدرستی قابل سنجش نیست. اما چه چیزی را میتوان با اطمینان گفت؟
ایران چه نوع موشکهایی دارد؟
با توجه به اینکه ایران حتی پیش از جنگ اخیر نیز آمار ذخایر موشکی خود را افشا نمیکرد و همانگونه که اوزچلیک اشاره میکند، ایران «در توضیح تواناییهای خود چندان شفاف نبوده»، پاسخ دقیق در این زمینه دشوار است.
ارتش اسرائیل ذخیره موشکی ایران را پیش از جنگ حدود ۲۵۰۰ فروند عنوان کرده بود، در حالیکه برخی کارشناسان مستقل این رقم را تا شش هزار موشک تخمین زدهاند.
به هر حال، براساس دادههای دفتر ریاست ملی اطلاعات ایالات متحده امریکا، ایران پیش از جنگ بزرگترین و متنوعترین زرادخانه موشکی در خاورمیانه را داشت.
مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی موشکهای بالستیک ایران را چنین فهرست کرده است:
-
موشکهای سجیل، قدر و خرمشهر با برد ۲۰۰۰ کیلومتر
-
موشک عماد با برد ۱۷۰۰ کیلومتر
-
موشک شهاب-۳ با برد ۱۳۰۰ کیلومتر
-
موشکهای کروز هوویزه با برد ۱۳۵۰ کیلومتر
اما تلاش اخیر ایران برای هدف قراردادن پایگاه امریکا-بریتانیا در جزیره دیهگو گارسیا در اقیانوس هند در فاصله نزدیک به ۴۰۰۰ کیلومتری، نشان میدهد ایران موشکهای دوربردتر نیز دارد.
موشک بالستیک، علاوه بر قدرت تخریبیاش، سیستم بالقوه حمل کلاهک هستهای نیز است؛ هرچند تهران هرگونه قصد ساخت سلاح هستهای را رد میکند.
جنگ چه تأثیری بر ذخایر موشکی ایران گذاشته است؟
طبیعتاً شلیک شمار زیادی از موشکها در چند هفته اخیر و همچنین در جنگ ۲۰۲۵ با اسرائیل ذخایر را کاهش داده است. حملات امریکا و اسرائیل بر مراکز تولید سلاح نیز به کاهش ظرفیت ایران کمک کردهاند. اما هیچ منبع خارجی نمیداند این کاهش دقیقاً چقدر است.
اوزچلیک میگوید: «به همین دلیل است که میبینیم سپاه پاسداران هنوز قادر به حمله است و عملاً تنگه هرمز را بسته که اهرم فشار کلیدی برای رژیم ایران است. بعید است که همه برنامه موشکی ایران در این مرحله از عملیات از بین برود.»
اطلاعات چندانی درباره میزان خسارت وارده به تأسیسات تولیدی ایران در دست نیست، اما بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل هفته گذشته گفت که توان موشکی و پهپادی ایران «بهطور چشمگیری تضعیف» شده است.
ظرفیت پهپادی ایران چقدر است؟
متیو پاول، پژوهشگر مطالعات قدرت هوایی در دانشگاه پورتسموث، به دویچهوله گفت که «در اوایل فبروری تخمین زده میشد ایران حدود ۸۰ هزار پهپاد شاهد داشته باشد»، هرچند او تأکید کرد که میزان دقیق مشخص نیست.
پاول گفت: «پهپادها برای توان نظامی ایران اهمیت بزرگ دارند. هزینه نسبتاَ پایین آنها نسبت به جنگافزارهای دیگر باعث میشود ایران با هزینه کمتر قدرت نظامی و نفوذ سیاسی خود را در منطقه اعمال کند. پهپادها به ایران زمینه هدف قرار دادن زیرساختهای کشورهای متخاصم را میدهد، به خصوص پهپاد شاهد ۱۳۶ سختتر از موشکهای بزرگتر منهدم میشود.»
او افزود که امریکا روزانه حدود یک میلیارد دالر برای جنگ هزینه میکند و «هزینه سیستمهای دفاعی برای نابود کردن پهپادها بسیار بیشتر از خود پهپاد است.»
آیا ایران میتواند ذخایر پهپادی و موشکی خود را دوباره پر کند؟
ایران در حوزه پهپاد از مزیت بازتولید سریع برخوردار است. پاول میگوید «ایران در شرایط عادی غیرجنگی قادر است ماهانه حدود ۱۰ هزار پهپاد شاهد تولید کند»، هرچند معلوم نیست جنگ کنونی این قابلیتها را تا چه اندازه ضربه زده است.
بیشتر بخوانید: جنگ ایران: چرا روسیه به کمک ایران نمیشتابد؟
اما موشکها بسیار پیچیدهتر هستند. با وجود این، به نظر میرسد ایران توان تولید مجدد را دارد. دادههای مؤسسه بینالمللی پژوهش صلح استکهلم (سیپری) نشان میدهد که ایران تنها ۰.۰۵ درصد از واردات جهانی سلاح را تشکیل میدهد که نشاندهنده اتکای اصلی بر تولید داخلی است.
هفتهٔ گذشته، جنرال علیمحمد نائینی، سخنگوی سپاه پاسداران، به خبرگزاری ایرنا گفته بود که ایران «حتی در شرایط جنگی نیز موشک تولید میکند… و در ذخایر مشکلی وجود ندارد.» اندکی بعد گزارش شد که نائینی در یک حملهٔ هوایی کشته شد.
مسئله اصلی این است که آیا ایران میتواند به سرعتی موشک تولید کند که جایگزین موشکهای شلیکشده یا نابودشده شود یا نه. الکس پلیتساس، مقام پیشین پنتاگون، به شبکه «سیبیاس» کانادا گفته است که ایران در آغاز جنگ ماهانه حدود ۳۰۰ موشک تولید میکرد، اما اکنون ممکن است این رقم به ۴۰ موشک در ماه رسیده باشد؛ یعنی معادل «رگبار موشکها در یک روز.»
اگرچه امریکا و اسرائیل میگویند اهداف مهم روی زمین را منهدم کردهاند، اما گزارشهای گستردهای از وجود دستکم پنج «سایت موشکی» زیرزمینی در ولایتهای مختلف از جمله کرمانشاه، سمنان و مناطق نزدیک خلیج فارس وجود دارد.
اوزچلیک گفت هدف اصلی امریکا و اسرائیل در بلندمدت «خنثی کردن توانایی ایران برای بازسازی برنامه موشکی پس از جنگ» است.
او افزود: «هدف این است که رژیم نتواند توان خود برای بازیابی و بازسازی برنامه موشکی را پس از پایان جنگ احیا کند، این از آغاز جنگ هدف بوده است.»