1. Inhalt
  2. Navigation
  3. Weitere Inhalte
  4. Metanavigation
  5. Suche
  6. Choose from 30 Languages

فرهنگ و هنر

تامل بر مدرنیته‌ی ایرانی

پژوهش و بحث درباره دوران مشروطه سال‌هاست که به یکی از موضوع‌های مهم روشنفکری ما مبدل شده است. آثار منتشر شده در این زمینه که ابتدا عمدتا تاریخ‌نگاری، وقایع‌نگاری یا خاطرنویسی بود، در دهه‌های گذشته رفته رفته جنبه‌های پژوهشی بیشتری به خود گرفته است. با نزدیک شدن صدمین سالگرد انقلاب مشروطه سمینارها و سخنرانی‌ها گوناگونی در سراسر کشور برگزار، و مقاله‌ها و کتاب‌های بسیاری در این زمینه منتشر می‌شود.

default

عصر مشروطه که آغاز عصر مدرنیزاسیون ایران نیز تلقی می‌شود همواره مورد توجه پژوهشگران و متفکران ما بوده است و نیاز به شناخت و آگاهی از چند و چون این تحولات، به ویژه هر زمان که جامعه‌ برابر پرسش‌های بنیادی قرار می‌گیرد به اوج می‌رسد.

در سالهای گذشته کتاب‌های باارزش بسیاری در بررسی سیر مدرنیته در ایران منتشر شده که «تاملی بر مدرنیته‌ی ایرانی» یکی از آخرین، و از جنبه‌هایی شاید یکی از بحث‌برانگیزترین آنها باشد.

این کتاب که در اصل به زبان انگلیسی نوشته شده، بررسی جامعه‌شناسانه‌ی «گفتمان‌های روشنفکری و سیاست مدرنیزاسیون در ایران» است و یکی از شاخص‌ترین کتاب‌هایی است که از این منظر داستان مدرنیته‌ی ایرانی را روایت می‌کند. نویسنده‌ی کتاب، علی میرسپاسی، استاد مطالعات خاورمیانه در دانشگاه نیویورک است و کتابش به وسیله‌ی انتشارات دانشگاه کمبریج و در سال ۲۰۰۰ منتشر شده. این کتاب در سال ۲۰۰۱ از سوی موسسه‌ی هنر، فرهنگ و ارتباطات در آمریکا به عنوان بهترین پژوهش سال برگزیده، و در چند دانشگاه آن کشور به عنوان متن درسی تدریس می‌شود.

علی میرسپاسی معتقد است «داستان مدرنیته در ایران بیان امید و اضطرابی است که زیستن در جهان معاصر در ما پیدید آورده». او در فصل اول و با اشاره به روایت‌های متضاد مدرنیته می‌نویسد «پژوهش حاضر که داستان مدرنیته‌ی ایرانی را روایت می‌کند بر آن است که این موقعیت مشوش و آشفته را بررسی کند.» فصل اول کتاب همچنین نگاهی است به آشفتگی میان روایت‌های مختلف مدرنیته در جهان غرب. نویسنده در این فصل تلقی اروپامدارانه و «عینیت‌گرایی علمی» را خط مشترک اغلب نظریه‌های مدرنیته ارزیابی می‌کند که جهان غرب و سرمایه‌داری را تنها الگوی معتبر توسعه تلقی می‌کنند و به ویژگی‌های بومی و جایگاه امور فرهنگی بی‌اعتنایند.

مولف «تاملی بر مدرنیته‌ی ایرانی» در فصل بعدی به بررسی آراء روشنفکران عصر مشروطه می‌پردازد که به گمان او «با ساده‌انگاری تمام به فکر اروپایی کردن ایران افتادند.» [ص ۴۱] او سپس آثار آل‌احمد و شریعتی را تحلیل می‌کند و به ظهور اسلام سیاسی می‌پردازد که به اعتقاد او «در بهترین تفسیر خود، کوششی بود برای طراحی مجدد مدرنیته.» میرسپاسی در ادامه‌ی این پژوهش بحث «بازگشت به اصل» را در آثار متفکران آلمانی و نتایج آن را در دوران دومین جنگ جهانی پی‌می‌گیرد. به نظر او میان «نمونه‌های ایران و آلمان» تشابه‌ها و تفاوت‌های ایدئولوژیکی فراوانی وجود دارد. او که نظریه‌پردازان ایرانی «بازگشت به اصل» را متاثر از برخی رونشفکران آلمانی، از جمله نیچه و هایدگر، می‌داند می‌نویسد «همه این متفكران در انتظار سنتی اقتدارگرایانه هستند تا از آن برای مقابله با جریان آشفته‌ی مدرنیزاسیون بهره بگیرند» [ص ۲۶۹]

ششمین فصل تامل بر مدرنیته‌ی ایرانی به بررسی آنچه نویسنده «تراژدی چپ» می‌خواند اختصاص دارد. به اعتقاد او «نگاهی دقیق به ماجرای چپ ایرانی نشان‌دهنده‌ی این است که انقلاب چیزی فراتر از یک پدیده‌ی صرفا اسلامی بوده» [ص ۲۷۴] او می‌افزاید «ناتوانی چپ در متحد ساختن خود نیز از فرصت‌هایی بود که در آن دوره از دست رفت. حتی پس از آنکه ماهیت ضد دموکراتیک و ضد کمونیستی رژیم اسلامی بر همگان آشکار شد، چپ همچنان به شکل نیرویی متشتت و فرقه‌گرا باقی ماند.» [ص ۲۸۸]

فصل پایانی کتاب بررسی «مدرنیته‌های زمانه ما» نام دارد. نویسنده در این فصل از گفتگوهایی بهره گرفته که در سال ۱۳۷۴ با «برخی از روشنفکران مسلمان و سکولار» در تهران انجام داده است. [ص ۳۰۵] میرسپاسی که پس از ۱۶ سال به ایران سقر کرده بود معتقد است «در دهه‌ی اخیر در روشنفکران ایرانی و شاید نیز در عامه‌ی مردم تحولی پدید آمده است.» [ص ۳۰۵]

کتاب تاملی بر مدرنیته‌ی ایرانی که اواخر سال ۱۳۸۴ انتشار یافت ظاهرا ۱۵ ماه در انتظار دریافت مجوز بوده است. این کتاب را انتشارات طرح‌نو در ۳۸۴ صفحه منتشر کرده و ترجمه‌ی فارسی آن از جلال توکلیان است. نویسنده در مقدمه‌ای که بر چاپ فارسی اثر خود نوشته با اشاره به دشواری ترجمه‌ی این کتاب، نتیجه‌ی کار مترجم را ستوده و آن را «بسیار مطلوب» خوانده است.

بهزاد کشمیری‌پور، گزارشگر صدای المان در تهران

  • تاریخ 05.07.2006
  • چاپ چاپ مطلب
  • لینک کوتاه شده http://p.dw.com/p/A7T6
  • تاریخ 05.07.2006
  • چاپ چاپ مطلب
  • لینک کوتاه شده http://p.dw.com/p/A7T6